Moldavië: daar waar de EU ophoudt?

Het is wellicht het belangrijkste vraagstuk dat op dit moment de Europese Unie in zijn greep houdt: de grenzen van Europa. In hoeverre kan de Unie zich blijven uitbreiden zonder dat klassieke waarden als vrijheid, democratie en de rechtsstaat in gevaar komen?

Veel mensen zullen in deze context waarschijnlijk denken aan de kwestie Turkije of wellicht aan de Balkan maar niet meteen aan Moldavië. De buitengrens van de Europese Unie tussen Roemenië en Moldavië illustreert echter op duidelijke, hetzij pijnlijke wijze, de problemen waar de EU in haar buitenlands beleid mee worstelt.    

Op 8 november hebben de premier van Moldavië, Vlad Filat, en de minister van Buitenlandse Zaken van Roemenië, Teodor Baconschi, een nieuw grensverdrag getekend. Het is het zoveelste verdrag dat de buurlanden in de afgelopen jaren met elkaar gesloten hebben, maar de officiële verklaring luidde dat dit verdrag alle eerdere afspraken aangaande de grens bundelt. Beide partijen benadrukten de goede samenwerking tussen de twee landen en zelfs voorzitter José Manuel Barroso van de Europese Commissie deed een duit in het zakje door het grensverdrag te bestempelen als 'een zeer goed voorbeeld' van regionale samenwerking.  

De mooie woorden en goede bedoelingen werden nog geen week later van tafel geveegd door Mihai Ghimpu, de interim-president van Moldavië. Hij noemde het verdrag ongrondwettelijk omdat het ondertekend is door de premier en niet door de minister van Buitenlandse Zaken van Moldavië. Bovendien verklaarde Ghimpu in oktober helemaal niets te weten van een naderend einde van de onderhandelingen betreffende de Roemeens-Moldavische grens en de bezegeling daarvan in een slotverdrag. Het heeft er alle schijn van dat het verdrag in de vlugheid getekend is om zo de Moldavische parlementsverkiezingen van 28 november voor te zijn.

Ongeldig

Het land verkeert sinds de vorige parlementsverkiezingen in juli 2009 in een constitutionele crisis. Hoewel de Communistische Partij van Moldavië de verkiezingen met 45 procent van de stemmen won, slaagden vier prowesters gezinde oppositiepartijen er in om onder de noemer ‘Alliantie voor Europese Integratie’ een regeringscoalitie te vormen. De Moldavische president Vladimir Voronin van de Communistische Partij deed in september vorig jaar vervolgens afstand van zijn positie en het parlement koos Mihai Ghimpu als interim-president. Dit omdat zowel de Communistische Partij als de prowesterse alliantie niet genoeg zetels hadden om direct een president te kiezen. Een referendum dat onlangs gehouden werd onder de bevolking om de president voortaan rechtstreeks te kiezen, werd vanwege een te lage opkomst ongeldig verklaard. Nieuwe parlementsverkiezingen moeten nu uitkomst bieden voor de impasse waarin Moldavische politiek zich bevindt. 

Bij het tekenen van het grensverdrag eerder deze maand benadrukten beide partijen het technische karakter van de overeenkomst. Het verdrag zou ten doel hebben om de huidige grenzen en de bewaking ervan te handhaven. Echter, doordat Moldavië op nieuwe verkiezingen afstevent waarbij de communisten favoriet zijn voor de overwinning, lijkt het verdrag toch ook een sterke politieke lading te hebben. Het tekenen van het verdrag door premier Filat van Moldavië getuigt van een zekere welwillendheid tot aanzien van toenadering tot de Europese Unie. De reactie van Barosso op het tekenen van het verdrag onderschrijft dat. Maar met welke gedachte is dit verdrag nu precies getekend door Roemenië en Moldavië en wat zijn de consequenties in het licht van Europese integratie van beide landen? 

Om daar inzicht in te krijgen is een historisch uitstapje onvermijdelijk. De huidige Republiek Moldavië bestrijkt voor het grootste gedeelte het historisch gebied dat we kennen onder de naam Bessarabië. Samen met de aangrenzende regio Moldavië in Roemenië vormde het gebied van halverwege de veertiende eeuw tot 1859 het vorstendom Moldavië. Het gebied werd voor overgrote meerderheid bevolkt door Roemenen. In 1806 werd het oostelijke gedeelte van het vorstendom, Bessarabië, door de Russen ingenomen. Na de Russische Revolutie in 1917 verklaarde Bessarabië zich onafhankelijk en sloot zich vervolgens vrijwel meteen aan bij Roemenië. Op deze manier ontstond Groot-Roemenië, dat tot 1940 zou blijven bestaan. Bij het Molotov-Ribbentroppact in 1939 was namelijk besloten dat Bessarabië vanaf dat moment onder bevel van de Sovjet-Unie kwam te staan. Dit zou zo blijven tot 1991, het jaar waarin Moldavië zichzelf uitriep tot onafhankelijk staat. Even leek het er op dat Moldavië zich weer zou aansluiten bij grote broer Roemenië, maar zo ver is het tot op heden niet gekomen.

Groot-Roemenië verder weg dan ooit

In Roemenië maar ook in Moldavië zelf zijn er desondanks nog altijd grote aantallen mensen die het idee van een Groot-Roemenië ondersteunen. Dat gebeurt op verschillende niveaus, variërend van actieve organisaties die zich hardmaken voor een hereniging tot het op passieve wijze ondersteunen van het gedachtegoed van een groot verenigd Roemenië. Hun argumenten mogen dan historisch en cultureel gezien overeind blijven, in werkelijkheid is een hereniging verder weg dan ooit. Zeker sinds Roemenië in 2007 is toegetreden tot de EU. Dit weerhield onder andere de president van Roemenië, Traian Băsescu, er niet van om in dat zelfde jaar te opperen dat Moldavië binnen de EU mogelijk met Roemenië herenigd zou kunnen worden. Vladimir Voronin, president van Moldavië, reageerde met de woorden: “Moldavië zal zich bij niemand aansluiten, nooit.”

Een mogelijke toetreding van Moldavië tot de Europese Unie lijkt overigens ver weg. Na de toetreding van Roemenië en Bulgarije in 2007 heeft de EU namelijk een koerswijziging aangebracht in haar buitenlands beleid. Niet langer ligt de focus op het integreren van staten in de Europese Unie maar op nauwe samenwerking met een ring van buurlanden, om op die manier stabiliteit te behouden en te bevorderen. Dit Europees Nabuurschapbeleid, zoals het genoemd wordt, streeft onder andere naar grensoverschrijdende samenwerking aan de buitengrenzen.  

Dat klinkt natuurlijk erg mooi, maar in de praktijk – zoals in het geval van Roemenië en Moldavië – ligt het allemaal wat gecompliceerder. Tot vorig jaar vormde de Communistische Partij de regering in Moldavië en leverde die de president. De banden met Rusland werden aangehaald en die met Roemenië verslechterden; ze bestonden vooral uit het over en weer beschuldigen en provoceren. Met het aantreden van de prowesterse regering na de parlementsverkiezingen van april afgelopen jaar en het verdringen van de communisten naar de oppositie, verbeterden ook de banden met Roemenië.

Verbeterde banden

Het grensverdrag dat eerder deze maand werd gesloten is een uitvloeisel van deze verbeterde banden. President Traian Băsescu van Roemenië refereerde al in oktober aan dit verdrag om zich te verweren tegen beschuldigingen van Moldavische communisten dat Roemenië Moldavië zou claimen. En inderdaad, door dit verdrag te onderschrijven geeft Roemenië in zekere zin aan de grenzen met het broederland Moldavië te respecteren zo niet zelfs meer te benadrukken en te consolideren. Dit laatste is te begrijpen in het licht van een mogelijke toetreding van Roemenië tot de Schengenzone in 2011. Dit zal mogelijk het overschrijdend grensverkeer tussen Roemenië en Moldavië voor de Moldavische burgers bemoeilijken. 

De vraag blijft dus wat Moldavië eigenlijk zelf is opgeschoten met dit verdrag? Goede wil tonen aan de Europese Unie? In feite raakt dat de kern van het hele nieuwe buitenlandbeleid van de EU. Samenwerking met zowel de directe buurlanden als met de EU zelf wordt aangespoord en er wordt gestreefd naar het democratiseren van deze landen. De ultieme tegenprestatie voor het meewerken hieraan, namelijk daadwerkelijke toetreding tot de Unie, is echter niet langer vanzelfsprekend. De Moldavische regering kan nog zo prowesters gezind zijn, zolang het haar burgers niet volmondig de sappige kluif van een mogelijke EU-toetreding kan voorhouden, zullen niet alleen de communisten maar ook de nationalisten spoedig de teugels weer in handen hebben. Het land zal ingeklemd tussen de Europese Unie in het westen en de Russische invloedssfeer in het oosten net zo instabiel blijven als het sinds haar oprichting in 1991 is.  

De hele kwestie heeft daarmee sterk het karakter van een identiteitsprobleem. Dat geldt voor Moldavië maar misschien nog wel meer voor de Europese Unie zelf, waarbinnen Roemenië zich op haar beurt een weg probeert te vinden. De EU zal zich moeten afvragen of Europa inderdaad ophoudt ten oosten van Roemenië. Roemenië zelf, dat binnen de EU stevig lobbyt voor integratie van Moldavië, zal zich daar in ieder geval stevig tegen verzetten. Ook Brussel zal wel inzien dat het optrekken van een scheidslijn tussen Roemenië en Moldavië vanuit cultureel en historisch oogpunt moeilijk valt uit te leggen. De vraag is echter hoe lang het nog gaat duren voordat men het aandurft om Moldavië, dat zich precies op de grens van Europese en Russische invloedsferen bevindt, te omarmen als een volwaardige potentiële kandidaat voor EU-lidmaatschap.