Nederland nog altijd zeer kwetsbaar voor buitenlandse inmenging

Nederland is op meerdere terreinen nog altijd zeer kwetsbaar voor buitenlandse inmenging. Dat stellen experts tijdens een speciaal evenement van onderzoekscollectief Open Eyes in samenwerking met Haagsch College en Argos in Nieuwspoort. De bijeenkomst was georganiseerd naar aanleiding van een grootschalig onderzoek van Open Eyes naar hoe tien jaar geleden Rusland het Oekraïne-referendum in Nederland beïnvloedde. Hebben we iets geleerd sinds 2016? “Er is ruimte voor verbetering”, stelt Jelle Postma, directeur van Justice for Prosperity.

In de Tweede Kamer is nog altijd geen waterdicht mechanisme voor hoe om te gaan met politici die ogenschijnlijk de agenda van Rusland dienen, al dan niet op eigen initiatief. De zorgen hierover doken 10 jaar geleden al op tijdens het Oekraïne-referendum, toen meerdere politici Kremlin-propaganda gebruikten en zich lieten adviseren door Russen en Russisch-sprekende Oekraïners. En daar is sindsdien nog te weinig actie op ondernomen. Tot frustratie van Progressief Nederland.

Om te garanderen dat Rusland via Kamerleden geen toegang krijgt tot vertrouwelijke informatie zouden partijen zoals bijvoorbeeld het Forum voor Democratie (FvD) uitgesloten kunnen worden van deelname aan commissies in de Tweede Kamer waar gevoelige informatie wordt gedeeld. Een motie hiervoor heeft nog altijd geen meerderheid.

Dat is een enorm dilemma, stelt Kati Piri, buitenlandwoordvoerder voor Progressief Nederland (PRO) in Nieuwspoort. Ze is nog steeds een voorstander van dit plan en wijst erop dat in de commissies Defensie en Buitenlandse Zaken heel vaak vertrouwelijke stukken op tafel komen die niet openbaar gemaakt worden. In principe hebben alle 150 Kamerleden recht om die informatie in te zien.

Eind februari 2022 diende Jesse Klaver, partijleider van PRO, hier al een motie voor in, maar die kreeg toen geen meerderheid. Dankzij de onthullingen over de regering van Viktor Orbán in de aanloop naar de Hongaarse parlementsverkiezingen mid-april is dit onderwerp opnieuw zeer relevant. Verschillende mediapublicaties toonden aan dat Orbán en zijn buitenlandminister Péter Szijjártó nauw samenwerkten met het Kremlin om onder meer de Europese steun voor Oekraïne te saboteren. In Nederland, zo wijst Piri aan, erkent FvD niet dat er sprake is van Russische agressie in Oekraïne.

In september 2025 publiceerde Open Eyes nog bij Follow the Money over de nauwe banden tussen Rusland en FvD, onder meer via John Laughland, de partij-ideoloog van FvD. En het Rusland-gezinde FvD-Kamerlid Ralf Dekker is bijvoorbeeld als portefeuillehouder ook lid van de Defensiecommissie en de commissie Buitenlandse Zaken.

Hij besprak vorig jaar met Russische politici een alternatief voor de NAVO en stelde eind maart in de Kamer dat het geld dat Nederland uitgeeft om Oekraïne te steunen, ‘linea recta’ zou worden ‘overgemaakt naar de bankrekening van corrupte oligarchen in Kyiv’, een bekend Russisch propagandaverhaal. Ook spreekt hij over ‘Russische provincies in Oekraïne’, vermoedelijk verwijzend naar de door Rusland bezette gebieden in Oost-Oekraïne.

Het is aan een bewindspersoon om te beslissen welke informatie wel of niet gedeeld wordt in de commissies. De aanwezigheid van een Kamerlid zoals Dekker zou die informatievoorziening negatief kunnen beïnvloeden. Piri, die eerder actief was als Europarlementariër, stelt voor om commissieleden te laten screenen door de nationale inlichtingendienst voordat ze toegang krijgen tot vertrouwelijke informatie. “Deden we ook in het Europees Parlement.” De AIVD doet nu geen onderzoek naar (kandidaat-)Kamerleden.

Oorspronkelijk is voor het toezicht en de parlementaire controle van de Nederlandse geheime diensten de Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten, ook wel de Commissie Stiekem, opgericht. Hier worden enkel de vijf grootste partijen het parlement bijgepraat op basis van gevoelige informatie. Maar via de Kamercommissies sijpelt normaal gesproken een deel van die informatie ook door naar kleinere partijen.

Piri wijst erop dat enkel de vertegenwoordiging van FvD in het parlement al effect heeft op de informatievoorziening voor andere Kamerleden. Het PRO-lid legt uit dat vanuit de Kamer er vertrouwelijke briefings worden aangevraagd over de oorlog in Oekraïne, maar dat als tijdens deze sessies bijvoorbeeld Thierry Baudet, de voormalige FvD-leider, binnenkwam, deze sessies nutteloos werden. “Want er wordt niks meer verteld. Ook al is het dan onder het motto vertrouwelijk”, aldus Piri.

Van punt B naar punt A
Rusland blijkt de manier waarop het zijn desinformatie ontwikkelt en voor Nederland op maat maakt te hebben aangepast. Waar het eerder een aanval door trollen regisseerde en afvuurde richting het land, haalt het zijn verhaalideeën tegenwoordig uit het land dat wordt aangevallen zelf en versterkt vervolgens die berichtgeving. In Nieuwspoort vertelt Jelle Postma, oud-AIVD’er en oprichter van de NGO Justice for Prosperity, dat Moskou in de gaten houdt welke actoren in een samenleving verantwoordelijk zijn voor ‘frequente destabilisatie’. Dat gaat in Nederland bijvoorbeeld over de radicaal rechtse influencer Eva Vlaardingenbroek. Met een tool wordt volgens Postma de content van sociale media-accounts van deze actoren verzameld, in Rusland verder uitgewerkt en als een ‘spervuur’ in veelvoud weer teruggestuurd naar het land van oorsprong om te helpen destabiliseren.

Uit het onderzoek van Justice for Prosperity blijkt ook dat deze nieuwe techniek de binnenlandse positie van deze oorspronkelijke verspreiders van desinformatie versterkt doordat ze aan zichtbaarheid, legitimiteit en bereik winnen.

Het kabinet heeft in het regeerakkoord aangegeven de mogelijkheden om desinformatie te verwijderen te willen vergroten in Europees verband en sociale mediaplatforms op hun verantwoordelijkheid te willen aanspreken. Ook wil Jetten de inlichtingendiensten stimuleren tactische inlichtingen vaker publiek te maken.

Om desinformatie verder inzichtelijk te maken voor het publiek, lanceerde Onderzoekscollectief Open Eyes in Nieuwspoort het platform Signal Jam om in real time te volgen welke desinformatie er wordt verspreid op sociale media in Nederland. In eerste instantie laat dit platform zien wat er op X gebeurt, maar het zal worden uitgebreid met onder andere TikTok. Het collectief ontdekte via Signal Jam al dat er in de aanloop naar de Hongaarse parlementsverkiezingen ook op Nederlandse X-accounts allerlei Hongaarse desinformatie opdook.

Insuline
Tijdens het evenement in Nieuwspoort werd verder ingegaan op manieren waarop burgers beter beschermd kunnen worden tegen desinformatie. Zowel PRO-Kamerlid Kati Piri als directeur van Justice for Prosperity Jelle Postma wijzen erop dat de klassieke manier van reageren door de overheid niet werkt. Daarbij wordt feitelijke informatie verspreid om op de emotiegerichte content te bestrijden, zoals gebeurde rondom het Oekraïne-referendum. “Dat is kansloos”, aldus Postma.

Pre-bunken helpt wel, stelt Piri. Ze wijst erop dat de Baltische staten dit heel goed doen. “Ze merken soms bepaalde Russische propaganda op en gaan dat niet ontmantelen, maar ze leggen uit wat er gebeurt en waarom het gebeurt“, vertelt het Kamerlid. Dit is volgens Piri het beste soort ‘insuline’ dat je mensen kunt geven.

Het idee van pre-bunken heeft zeker sinds het begin van de grootschalige Russische invasie in Oekraïne aan populariteit gewonnen. Het werd meermaals ingezet door de regering van de Amerikaanse president Biden om voorafgaand aan de invasie Russische plannen en propaganda te dwarsbomen.

Monopolie media
Als het bij de discussie in Nieuwpoort over de Hongaarse verkiezingen gaat werpt volgens Rusland-kenner Hubert Smeets, die als derde panel-lid aanwezig was, de vraag op hoe kwetsbaar de media in Nederland zijn. In het pro-Russische Hongarije van Viktor Orbán werden de media bijna volledig aan banden gelegd en als wapen gebruikt tegen de oppositie. En in de Verenigde Staten zie je de eigenaar van The Washington Post Jeff Bezos zwichten voor de machthebbers in het Witte Huis.

Smeets waarschuwt voor zo’n scenario en wijst erop dat in Nederland de drie grote uitgeverijen, DPG Media, Mediahuis en Talpa gerund worden door slechts drie mannen die 75 procent van de radio, 76 procent van de televisie en 97 procent van de gedrukte pers in handen hebben. Dit maakt Nederland volgens hem kwetsbaar voor wat er eerder in Rusland, Hongarije en nu ook in de Verenigde Staten gebeurt. “Je hebt maar drie mensen nodig die je onder water moet houden, langer dan 10 minuten, om in Nederland het medialandschap te beheersen”, chargeert Smeets het feit dat dit gegeven het relatief eenvoudig maakt om in Nederland de media naar je hand te zetten als autocratisch gezinde leider.

“Als journalistiek niet het gevoel heeft dat het ruimte heeft om binnen de grenzen van de wet uiteraard en binnen de grenzen van de waarheidsvinding haar werk kan doen, dan zijn wij overgeleverd aan de grillen van die drie mensen in Nederland”, vult hij aan. “We hebben in Rusland gezien hoe ongelooflijk snel dat ging. Dat begon heel simpel met het verbieden van een satirisch programma. En op dit moment zitten de journalisten in Rusland in de gevangenis.”