Een onderneming starten in de Oegandese sloppenwijken

Tussen de onverbiddelijke armoede en vele westerse ngo’s in de sloppenwijken van Kampala, starten steeds meer Oegandezen een eigen onderneming. Van primitieve, levensgevaarlijke wijken worden het vertrouwde dorpen, waar mensen een bezoekje brengen aan de universiteit, kapper of een simpele bioscoop.

“Zo’n veertig klanten per dag bezoeken mijn winkel”, vertelt Yasin Karimba. Zijn kapperszaak bestaat al twaalf jaar in de grootste sloppenwijk van Kampala, Kisenyi, en het is er een drukte van jewelste. Met een startkapitaal van 400.000 Oegandese shilling, omgerekend ongeveer 120 euro, startte Yasin de zaak in een kleine ruimte. Ondertussen heeft hij kunnen uitbreiden naar een grotere kapperszaak. Omdat het goedkoop is, komen er ook mensen van buiten de sloppenwijken bij Yasin. “Als ik een winkel buiten de sloppenwijken zou hebben zou ik stijgen op de sociale ladder. Maar ik heb gekozen om hier te werken. De lijdende mensen in de sloppen raken mij.”

Toch is de situatie in de sloppen anno 2014 aanzienlijk verbeterd ten opzichte van 20 jaar geleden. “Vroeger was de criminaliteit hoog en waren er daardoor veel doden. Nu merk ik dat de wijken een open en socialere plek worden. Daarnaast staan er nu ook veel grote gebouwen en huizen en is de infrastructuur nu beter”, vertelt chairman Mutebi Juuko, de machtigste man binnen de sloppenwijk Kisenyi. Hij vervult de rol als burgemeester, rechter en opvoeder tegelijk, wonend in een krappe hut met een golfplaten dak. Aan de wand hangen posters van hemzelf. De andere wand is volledig bedekt met een flinke flat screen televisie, waar hij voetbal op kijkt.

“Buiten de sloppenwijken moet je concurreren met alle andere winkels, maar binnen de sloppenwijken heb je altijd de sloppenwijkbewoners als vaste klanten.”  Chairman Mutebi reikt zijn armen om zich heen: “The business is here.” Dit is ook de reden dat de 26-jarige micro-econoom Richard Horach een winkel begon in de iets modernere sloppenwijk Nakawa, waar hij opgroeide. “De bewoners van de sloppenwijken zijn als een grote familie. Ze zijn allemaal loyaal aan elkaar. Daarom kopen ze alleen spullen bij winkels die ook in de sloppenwijken zijn, want dan support je je eigen sloppenwijk. Op de allerarmsten die stelen na, manipuleren de bewoners van de sloppenwijken elkaar niet, wat in de stad wel veel gebeurt.” Toch is hij meer lovend over de kansen als ondernemer in Kisenyi dan in zijn eigen sloppenwijk Nakawa. “In Nakawa zijn de grote winkelcentra in de buurt. Veel studenten gaan daar heen, omdat ze niet geassocieerd willen worden met armoede. Ook zijn de winkelcentra goedkoper. Die problemen met klasse heb je niet in Kisenyi.”

Gloednieuwe films

Middenin één van de sloppenwijken schalt de stem van Beyoncé door de speakers van Robert Wanyama (28). Hij timmert hard aan zijn carrière. In de opening van zijn film- en muziekwinkel staat een grote geluidsbox. De hele buurt kan meegenieten van de nieuwste muziek die hij verkoopt. Hij was in dienst bij iemand buiten de sloppenwijken. Dat verdiende zo goed dat hij ook een eigen winkel startte, maar dan in de sloppenwijken. Hij kon zelfs twee werknemers in dienst nemen.

Dagelijks komen er zo’n 20 klanten in de smalle winkel die hij deelt met een kapper. De muur is bedekt met films en cd’s in plastic hoesjes, in de meest vreemde talen. Er zitten zelfs Nederlandse hoesjes tussen. “Ik wilde een winkel dicht bij huis. De films en cd’s kan ik dan meenemen uit de stad, want daar zijn ze goedkoper.”

Een eigen winkel beginnen in de sloppenwijken betekent voor veel mensen een kans om rijker te worden en hogerop te komen op een legale manier. Toch is dit tegelijk een valkuil volgens econoom Richard. “Je kunt niet op een dag wakker worden en denken ‘Ik start een eigen zaak’. Je moet eerst een plan bedenken over hoe je gaat overleven. Je moet elke stap naar de top uitdenken en zorgen dat je een vergunning krijgt van het City Council Authority.” Om echt groot te worden met je bedrijf heb je volgens hem een investeerder nodig, want je verdient daar zelf niet genoeg geld voor. De beste kans een bedrijf te beginnen in het bouwen van huisjes of een bedrijf in metaal. Hier is veel vraag naar in de sloppenwijken. Maar eigenlijk zijn alle soorten bedrijfjes en winkeltjes te vinden in de sloppenwijken, van barretjes en bioscopen, waarbij je je eigen film mee moet nemen, tot winkels waar je televisies kunt kopen.

1 dollar

Als vrouw is het moeilijker om het te maken in de sloppenwijken. Richard: “Als je hier als vrouw jong zwanger wordt zit je jarenlang vast in deze omgeving. Het is moeilijk om jezelf en je kinderen te onderhouden.” Dit overkwam Rashida (19), alleenstaande moeder. Op haar zeventiende kreeg ze haar eerste kind en momenteel is ze (ongewenst) zwanger van de tweede. Als werk frituurt ze friet en daar verdient ze 1 dollar per dag mee. Nu ze zwanger is kan dat niet meer. Ze krijgt nu geld van de vader van haar kinderen, maar dat is niet genoeg. Na de bevalling moet ze meteen weer aan het werk. Momenteel woont ze in een donker huis ter grootte van een tuinschuurtje, met drie matrassen en een verschoten gratis kalender uit 2011 van een groot bedrijf als interieur. “Ik haal mijn hoop uit mijn kinderen. Als zij het later gaan maken zal ik ook uit de sloppenwijken kunnen komen. Voor dat zover is, hoop ik zelf voldoende geld gespaard te hebben om buiten de sloppenwijken een huis te kunnen kopen voor mijn kinderen en mij.”

Mary Nalukwago begon een maand geleden een groente- en fruitwinkel op een grote markt in een sloppenwijk. Op een goede dag krijgt ze maar vijf klanten. De omstandigheden zijn zo slecht dat zelfs de meeste sloppenbewoners de markt vermijden. De paden zijn veel te smal en bevatten veel kuilen. Mensen lopen elkaar constant in de weg en zodra het regent verandert alles in een modderpoel. Om een kraampje voor zichzelf te kunnen beginnen werkte Mary eerst voor anderen, tot ze 135.000 shilling verzameld had, zo’n 40 euro. “Mijn doel is om een grotere winkel te krijgen, buiten de markt, waar meer klanten komen.”

Upgraden

Vooralsnog ontvangen de sloppenwijken weinig steun van de overheid. Volgens chairman Mutebi belooft de overheid land op te kopen om huizen te bouwen, maar het blijft bij een plan. De sloppenwijk Nakawa is duidelijk wel geüpgraded door de overheid, omdat het bij een universiteit in de buurt is en de overheid graag wil dat de omgeving er beter uitziet. Het klinkt positief, maar valt in de praktijk tegen volgens Richard. “De werkzaamheden schieten niet op, het duurt allemaal veel te lang.” In de wijk van chairman Mutebi wil de overheid graag grote winkelcentra bouwen, omdat het in het centrum van de stad is, maar daar zijn de wijkbewoners het niet mee eens: “Ze zullen ons nooit een goede compensatie bieden, dan dumpen ze de bewoners tijdelijk ergens buiten de stad.” Toch is het langzame beleid van de overheid wel te begrijpen. De bedrijvigheid in de sloppenwijken draagt weinig bij aan de nationale economie. Er gaat weinig geld in om en veel gebeurt er zwart, zoals het verkrijgen van vergunningen.

Desondanks ziet econoom Richard de toekomst positief in. Ook al blijven sloppenwijken voorlopig nog wel afhankelijk van investeringen van de overheid, de ontwikkeling komt langzaamaan steeds meer op gang. Het is al beter dan vroeger, zegt hij. “Mensen nemen zelf initiatief om spullen en voedsel te verkopen. Daarmee verbeteren ze niet alleen hun eigen leven, maar ook dat van de ander, een werknemer bijvoorbeeld.”