Opstand in Boliviaanse gevangenis

Ooit moest het tot een massale geweldsuitbarsting komen in de gevangenis van Palmasola. Vorige maand vond het meest gewelddadige en dodelijke gevangenis-incident in Bolivia plaats. Het perfecte script voor een waargebeurd horrorverhaal.

Vrijdag 23 augustus brak er 's morgens een ware hel los in de gevangenis van Palmasola; de grootste gevangenis van Bolivia. Een geweldsuitbarsting tussen twee bendes van zware criminelen resulteerde die ochtend in het tragische dodenaantal van 29 mensen. Daarnaast vielen tientallen zwaargewonden. Nu, ruim een maand later, ligt het officiële dodental op 35, waaronder een kind van twee jaar. Tientallen gevangenen zijn blijvend verminkt door verbranding.

Palmasola ligt in een van de buitenwijken van Santa Cruz, de grootste stad van Bolivia, gelegen in het tropisch gebied. Palmasola herbergt in totaal 5.200 mannen, vrouwen en kinderen. De gevangenis bestaat uit een open systeem zonder duidelijke afscheidingen. Er zijn weinig cellen en de meeste gevangenen wonen in geïmproviseerde slaapzalen of op de trappen in gemeenschappelijke ruimtes.

Palmasola is zwaar overbevolkt. Zij heeft officieel een capaciteit voor 3.000 gevangenen, maar momenteel zitten er ruim 5.000 mensen. Elk jaar neemt de gevangenisbevolking  toe, terwijl de infrastructuur niet wordt aangepast. Kenmerkend is dat er meer dan vijftig kinderen in Palmasola samenleven met hun ouders, hetgeen in Bolivia vrij normaal is omdat sociale regelingen ontbreken voor deze kinderen. Vaak worden kinderen van gevangenen opgevangen bij familie of kennissen maar als die mogelijkheid er niet is, gaan ze gewoon mee met hun vader of moeder naar de gevangenis ook al heeft het kind zelf niks verkeerds gedaan.

Van de 5.200 gevangenen zijn er slechts 400 officieel veroordeeld, terwijl de overige negentig procent preventief vastzit in afwachting van een definitieve uitspraak in hun zaak.

In de praktijk is er weinig of geen controle door gevangenispersoneel. Eenmaal in Palmasola raak je in een andere wereld met eigen regels. Bendes strijden dagelijks om de macht. Elke gevangene heeft in principe zijn functie, al dan niet als lid van een bepaalde bende, variërend van timmerman, valutahandelaar en drugssmokkelaar tot leider van een bende.

Gevangenispersoneel en politie profiteren van de situatie waarin bendes hun macht misbruiken. Zij delen in de winst. Het is dan ook niet vreemd dat alcohol en drugs, als cocaïne, marihuana en snuiflijm er gemakkelijk te verkrijgen zijn. Ook overige artikelen als mobiele telefoons, airco’s, televisies, keukentoestellen, gasflessen, maar ook mes-, steek- en vuurwapens worden er binnengesmokkeld en verhandeld. De gevangenis is dan ook eigenlijk een aparte wijk in Santa Cruz, met zijn eigen geïmproviseerde restaurants, winkeltjes en barretjes. Er zijn zelfs dagen dat er prostituees binnen worden gelaten.

Gevangenen met voldoende macht en creativiteit kunnen veel geld verdienen aan deze illegale praktijken. De meeste gevangenen echter hebben het ronduit slecht. Zij leven onder erbarmelijk omstandigheden, met gevaar voor hun leven. Zware criminelen leven samen met lichte criminelen, vrouwen en kinderen lopen gevaar verkracht te worden en criminelen onderling kunnen elkaar zelfs terechtstellen. Mensenrechten worden er systematisch geschonden.

Geweldsuitbraak

De gevangenis is onderverdeeld in zeven sub-gevangenissen: De zware criminelen zitten in Chonchorito, dat is onderverdeeld in blok A en blok B. In de ochtend van 23 augustus barstte daar de bom. Bendeleiders van blok B vielen blok A binnen. Zij hadden een gat geknipt in het hekwerk dat de gedeeltes van elkaar scheidt. Gevangenen van blok A werden verrast in hun slaap door leden van de rivaliserende bende. Met steekwapens en kapmessen werden zij aangevallen.

Volgens ooggetuigen hadden de bendeleiders van blok B het vooral gemunt op de bendeleiders van blok A. Met behulp van gasflessen werd tevens een groot gedeelte van blok A in vuur gezet. Gevangen gelegen in een gemeenschappelijke slaapzaal op de 2de verdieping van blok A lagen als ratten in de val en konden geen kant meer op. Een enkeling kon zich nog via het dak in redding brengen. Ook werd er geschoten met de vuurwapens die waren binnengesmokkeld.

Na twee uur lukte het de politie en bewakingspersoneel de situatie uiteindelijk onder controle te krijgen. Direct tijdens het conflict waren er al 29 mensen omgekomen. Enkele lichamen waren totaal verkoold en onmogelijk te identificeren Tientallen anderen liepen zware brandwonden op of raakten gewond door gebruik van mes- en steekwapens. De hulpverlening verliep zeer chaotisch en kwam traag op gang. Pas aan het eind van de middag konden alle gewonden worden overgebracht naar plaatselijke ziekenhuizen. Gedurende de dagen erna overleden er nog eens zes mensen als gevolg van hun verwondingen.

Nationale ramp

De minister van Binnenlandse Zaken, Carlos Romero, sprak van een nationale ramp. Na onderzoek werden tien hoofdleden van de bende uit blok B schuldig bevonden en veroordeeld tot de maximale straf van dertig jaar gevangenis. Zij zijn overgeplaatst naar een streng beveiligde gevangenis in La Paz. Tevens eiste de minister een structurele verbetering van het gevangeniswezen in Bolivia. Met name de constructie van nieuwe gevangenissen, bestrijding van corruptie binnen justitie en politie, verbetering van de veiligheid in gevangenissen en amnestie voor gevangenen die zonder proces vastzitten voor kleinere vergrijpen, zijn huidige prioriteiten.

Recentelijk werd een wetsvoorstel doorgevoerd die ervoor zorgt dat de kleine criminelen sneller worden veroordeeld en niet meer samen worden vastgezet met zwaardere criminelen. Tevens zijn er de laatste dagen verschillende controles uitgevoerd in de gevangenissen van Bolivia. Verschillende verboden goederen zoals alcohol, drugs en wapens werden hierbij in beslag genomen.

De ramp in Palmasola heeft wat dat betreft voor een ware opschudding gezorgd. Desalniettemin is het vooralsnog niet te voorspellen of vergelijkbare gebeurtenissen kunnen worden voorkomen in de toekomst. Vooral het bestrijden van corruptie bij justitie, politie en gevangenispersoneel is een lastige aangelegenheid en vereist veel tijd en geld.