Eritrese gemeenschap verzet zich tegen politiek in Amsterdamse kerk

Eritrese kerkgangers druppelen in serene witte kleding uit de oude, katholieke Augustinuskerk in Amsterdam-Zuid en verzamelen zich in de schaduw. Zoals iedere zaterdagochtend is de Tewahedo gemeente hier bijeen om samen te bidden, zingen en te luisteren naar uitleg van de bijbel. “We waren een vreedzame community”, zegt Brhane*. Toch sloten zij afgelopen jaar tijdelijk de kerkdeuren. Het bestuur werd op non-actief gesteld en de gemeenschap raakte tot op het bot verdeeld in kampen vóór en tegen het dictatoriale regime van Eritrea. De problemen waar Brhane ooit zijn thuisland voor ontvluchtte spelen nu in zijn kerk in Amsterdam-Zuid.

Tijdens de ochtenddienst komt de zon op. De eerste zonnestralen schijnen door het glas-in-lood. Teddy* legt uit dat ze in de Amsterdamse kerk nooit problemen hadden. Totdat twee jaar geleden het bestuur van de overkoepelende Eritrese orthodoxe kerk in Nederland, oftewel het subbisdom genoemd, zich met hen ging bemoeien. “Sinds hun komst is de kerk niet langer alleen een plek om samen het geloof te belijden, maar wordt er politiek bedreven en is er gedoe om geld”, verklaart hij.

Bruiloft bij de Augustinuskerk in Amsterdam-Zuid.

Sinds de oprichting spaarde de kerkgemeente voor een eigen kerkgebouw, zodat de diensten niet langer op zaterdagochtend hoeven plaatsvinden, maar op zondag. Omdat de Augustinuskerk op zondag door een katholieke gemeenschap wordt gebruikt, is de Eritrese gemeenschap op zoek naar een eigen kerkgebouw. Het spaargeld van de Eritrese gemeenschap heeft conflicten aangetrokken die het bestuur niet had voorzien. Om te begrijpen hoe het kan dat juist door de tussenkomst van het Nederlandse subbisdom het geloof in de kerk op de tweede plek kwam te staan moeten we terug in de tijd.

Gefragmenteerde diaspora

Door de jaren heen is de Eritrese diaspora in Nederland gegroeid tot een diverse gemeenschap met verschillende vluchtmotieven en achtergronden. De eerste generatie Eritrese vluchtelingen die Nederland binnenkwam, vluchtte tussen 1980 en 1998 voor de burgeroorlog. Zij zijn in Nederland gebleven toen de PFDJ, de enige in Eritrea toegestane partij, na hun overwinning niet de beloofde democratie bracht maar een dictatoriaal regime.

Sindsdien staat Eritrea te boek als het Noord-Korea van Afrika. Sinds 1993 zijn er geen verkiezingen meer gehouden, inwoners worden gedwongen tot slavernij en op het gebied van persvrijheid scoort Eritrea slechter dan Noord-Korea zelf. De latere generatie vluchtelingen probeerde onder deze erbarmelijke omstandigheden uit te komen, waarbij veel jongeren vertrekken uit angst voor de levenslange militaire dienstplicht in Eritrea.

Deze verschillende vluchtmotieven zijn terug te zien in de diaspora in Nederland. “Onder de oudere generatie zitten aanhangers van de PFDJ die de ‘nieuwkomers’ als verraders beschouwen en hen eigenlijk niet in de kerk willen”, concludeerden beleidsonderzoekers van de DSP-groep en wetenschappers van de Tilburg University in 2016 in hun onderzoek naar Eritrese organisaties en integratie. Ook andersom heerst er wantrouwen. Nieuwkomers begrijpen de sympathie niet die de gevestigde gemeenschap in Nederland heeft voor de PFDJ van president Afewerki. De reële angst is dat voorstanders van de PFDJ en het regime fungeren als informanten in een door het regime opgezet pressiemiddel buiten Eritrea.

Dat de diaspora zo gefragmenteerd is was voor de 650 leden tellende Eritrees-orthodoxe Tewahedo gemeente in Amsterdam tot voor kort de reden om politiek buiten de kerkdeuren te houden. Geheel volgens de Nederlandse traditie van scheiding tussen kerk en staat ging dat lange tijd goed. In de kerkdiensten is ruimte voor religieuze groei en ook daarbuiten vinden de Eritrese kerkgangers elkaar. “We steunen elkaar in vraagstukken over integratie en we willen onze kinderen iets meegeven over onze cultuur. Daarom krijgen ze les over Eritrese gewoontes en ons geloof”, zegt Brhane.

Ook het democratisch gekozen bestuur fungeerde in de kerk tot dan toe stukken beter dan in het moederland. Het kerkbestuur en de priester werden gekozen door de meerderheid van de gemeente. Zo is de kerk in de afgelopen jaren niet alleen religieus, maar ook sociaal een vaste grond geweest waarop de Eritrese gemeenschap kon bouwen. Mogelijk gemaakt door een bestuur dat politiek geen rol liet spelen in de kerk.

Macht

Toch gaat het in Amsterdam mis als Samsom Mael, de voorzitter van het subbisdom van Nederland, zich met de kerk gaat bemoeien. Om de impact hiervan te begrijpen moeten we even uitzoomen.

In de Eritrees-orthodoxe kerk is een gekozen Patriarch levenslang het hoofd van de kerk. In 2004 werd Abune Antonius gekozen. Echter, door uitspraken die het regime niet pikte staat deze geestelijke sinds 2006 onder huisarrest. Sindsdien kiest het regime vervangers. In mei 2021 werd bijvoorbeeld Abune Qerlos op deze manier aangesteld.

Mensenrechtenorganisaties en andere orthodoxe kerken, zoals de Koptisch-orthodoxe kerk, spreken zich openbaar uit tegen de legitimiteit van zijn aanstelling. “Human Rights Concern Eritrea veroordeelt het besluit van het Eritrese regime om de legitieme patriarch van de Eritrees orthodoxe kerk te vervangen door iemand die voor hen acceptabeler is en die de voorschriften van de regering zonder meer zal gehoorzamen”, verklaart het vanuit Londen opererende Human Rights Concern Eritrea in een statement.

Sinds 2006 bepaalt het regime wie op hoge posities komen in de kerk. Die invloed sijpelt steeds verder door op de lagere functies binnen de kerk wereldwijd. En dat ondervinden de vluchtelingen met een verblijfsstatus die in Nederland een nieuw bestaan proberen op te bouwen. “Het Eritrese regime stuurt mensen als asielzoeker hierheen die eigenlijk voor hen werken”, merkt Brhane op. “Eenmaal hier presenteren deze informanten zich als priesters en bemoeien zich met wat er in de kerk gebeurt.”

Onrust in Amsterdam

Om machtsspelletjes in de Nederlandse kerken te voorkomen wordt het bestuur democratisch gekozen. Iedere drie jaar worden er verkiezingen gehouden. Het kerkbestuur moet dat zelf organiseren, waarbij het subbisdom – onder leiding van aartspriester en voorzitter Samsom Mael – fungeert als controleur. Als hoogste orgaan van de Eritrees orthodoxe Tewahedo kerken in Nederland is het de taak van het subbisdom om toe te zien op de organisatie en coördinatie van alle Eritrese kerken in Nederland.

Augustinuskerk in Amsterdam-Zuid.

In aanloop naar de bestuursverkiezingen gaat het in Amsterdam echter mis. “Het bestuur in Amsterdam weigerde om verkiezingen te organiseren”, aldus Samsom Mael. “Het subbisdom heeft daarom besloten om advies te vragen aan het bisdom Europa en de Heilige Synode, dat is het hoogste gezag binnen de Eritrees orthodoxe Tewahedo kerken wereldwijd. Zij konden beoordelen om welke aanpak deze situatie vroeg. Hun advies was duidelijk. De opgestelde regels moesten nagevolgd worden, het subbisdom heeft dit doorgegeven en zodoende alle procedures gevolgd.” Het subbisdom benadrukt dat dit niet om een beslissing van hen zelf gaat, maar dat het de regels van de Heilige Synode heeft opgevolgd.

Omdat er nog steeds geen verkiezingen hadden plaatsgevonden zette het subbisdom het bestuur van de Amsterdamse kerk op non-actief. “We hebben het op een vredige manier willen oplossen, maar het bestuur in Amsterdam wil niet samenwerken met ons en elk hoger orgaan van de Eritrees orthodoxe kerken”. Sterker nog, volgens het subbisdom, zou het bestuur van de kerk in Amsterdam zelfs elk mogelijk contact tussen hen en de kerkleden hebben verbroken waardoor ook kerkleden geen nieuwe verkiezingen meer kunnen organiseren.

Het bestuur in Amsterdam kijkt echter anders naar de situatie. In september 2020 sturen zij een brief naar haar kerkgangers. In deze brief, die in handen is van de redactie, is hun kant van het verhaal te lezen. Zij schrijven dat de kerk tijdelijk haar deuren moet sluiten omdat zij vorig jaar op non-actief zijn gezet, maar dat dit een onverwachte en verkeerde beslissing is. Met grote gevolgen van dien voor het democratische verloop van de verkiezingen. Want zij kunnen in non-actieve staat niet herkozen worden. Omdat het bestuur het niet eens is met het besluit van het subbisdom kloppen zij op hun beurt aan bij de Heilige Synode. In de brief is te lezen dat ze daar vragen om gerechtigheid.

Het haalt niets uit. De vertegenwoordiger van de Heilige Synode, die zou komen luisteren naar de argumenten waarom hun non-actieve staat onterecht was, komt nooit opdagen. Door de Corona pandemie is zijn bezoek uitgesteld, maar in de tussentijd ontvangt de kerk toch bericht van diezelfde Synode. Het besluit blijft staan en er moeten direct nieuwe verkiezingen gehouden worden. Dit valt niet goed bij een deel van de kerkgangers, met onrust en verdeeldheid in de kerk als gevolg. “We hadden bijna oorlog”, herinnert Teddy zich.

De gang van zaken voedt het al bestaande wantrouwen van de kerkgangers jegens mensen op hogere functies, zoals bijvoorbeeld voorzitter van het subbisdom Nederland Samsom Mael en het Nederlandse bestuurslid van het bisdom Europa, Zerisenay Solomon. Van die laatste herinneren zij zich zijn tijd als hoofd van de zondagsschool in Amsterdam zo’n vijf jaar geleden. Hij sprak zich toen meerdere malen uit vóór de omstreden patriarch in Eritrea, die volgens mensenrechtenorganisaties door het dictatoriale regime werd aangesteld. “Op geraffineerde wijze maakt hij zo duidelijk wat zijn politieke voorkeur is”, aldus Brhane. “Hij heeft gezegd dat mensen die bidden voor, of volgers zijn van, Antonius niet bij onze kerk horen”,

Het blijft hier niet bij. Op beelden in het bezit van de redactie is te zien hoe priester Zerisenay afgelopen juni 2021 naar Eritrea is afgereisd om de inwijding van de nieuwe patriarch Abune Qerlos te vieren. Dezelfde Qerlos die samen met Abune Lukas, secretaris-generaal van de Eritrees-orthodoxe kerk, in 2018 nog hartelijk in Nederland werd verwelkomt op Schiphol. Op beelden die op Youtube te vinden zijn is te zien hoe de aartspriester en voorzitter van het bestuur van het subbisdom Samsom Mael hen met een toespraak verwelkomt. Bovendien is de redactie in het bezit van beelden waarop Samsom Mael in de kerk een politieke slogan uitspreekt. “We hebben een soevereine kerk, we hebben een soeverein land, Overwinning voor het volk, overwinning voor het volk” roept hij in de video. Overwinning voor het volk is vertaald van Awet N’ Hafash, een onder Eritreeërs bekende slogan van de PFDJ. Verschillende bronnen herinneren zich dat kerkgangers geschrokken waren toen Samsom dit zei.

Diverse kerkgangers noemen de situatie bedreigend. Zij zijn naar Nederland gevlucht uit angst voor het regime. Op basis daarvan hebben zij hier politiek asiel gekregen. Brhane probeert een Nederlands bestaan op te bouwen. Voor zijn geloof gaat hij naar de kerk. “Het doel was dat onze kinderen, die hier geboren zijn, leren over ons geloof en dat Eritrese mensen een plek hebben om bij elkaar kunnen komen.” Maar op die plek, in die kerk, speelt opeens politiek.

Ongewenste buitenlandse inmenging

Niet alleen de gemeenschap in Amsterdam heeft te maken met angst voor de lange arm van het Eritrese regime. Ook in andere Eritrese kerken in Nederland heerst steeds meer spanning die, onder andere, integratie in de weg staat. Een probleem dat de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) en de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) ziet bij meerdere migrantengemeenschappen. Zij concluderen dat buitenlandse overheden die macht uitoefenen op haar diaspora leidt tot spanning binnen en tussen bevolkingsgroepen in Nederland. De gevolgen hiervan hebben hun impact op de Nederlandse democratie. Wat kan Nederland doen om de scheiding tussen kerk en staat – zij het buitenlandse staten – voor statushouders te waarborgen? 

Nederland heeft dit vaker voor haar kiezen gehad. In 2019 bijvoorbeeld, toen naar buiten kwam dat de As Soennah-moskee in Den Haag gefinancierd werd door een omstreden geldschieter. Toen informeerde inlichtingendienst AIVD de gemeente Den Haag vertrouwelijk over de gang van zaken. Tegelijkertijd bleek ook toen al hoe lastig de Nederlandse veiligheidsdiensten het vinden om hier tegen op te treden. Uit de parlementaire ondervraging bleek dat de moskee inderdaad geld kreeg uit het buitenland, maar ontkende de voormalig voorzitter dat dit invloed zou hebben op het beleid. Zoals vaker met ongewenste buitenlandse inmenging het geval is, draait het ook in de Eritrese kerken in Nederland voornamelijk om lastig te bewijzen sociale druk. Tegen dit probleem blijken de veiligheidsdiensten ook aan te lopen bij de huidige situatie in de Eritrese kerken in Nederland. Om twee redenen is het lastig om in te grijpen.

Allereerst is het niet strafbaar om als Nederlandse inwoner je politieke voorkeur uit te spreken. Ook als priester in een kerk mag dit gewoon, bevestigt Leon van de Broeke hoogleraar rechtstheologie en kerkrecht aan de Theologische Universiteit in Kampen en universitair hoofddocent religie, recht en samenleving aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. “De vraag is of het ook heilzaam is voor een geloofsgemeenschap omdat, meer dan ooit, niet alle gelovigen op dezelfde politieke partij stemmen”.

Ten tweede kan een kerkganger, als hij toch ontevreden is over wat er in de kerk gebeurt of bij vreemde uitspraken vanuit de kerkleiding, altijd zelf beslissen om weg te gaan of zich langs binnenkerkelijke weg hiertegen te verzetten. Als de uitspraken bijvoorbeeld beledigend zijn, kan een kerkganger bij de politie aangifte doen of bij de rechter om rectificatie vragen. Veel hangt daarbij af van de context waarin de uitspraken zijn gedaan. “Het principe is in Nederland dat je vrij bent om te geloven wat je wilt”, aldus advocaat en universitair docent en onderzoeker Teunis van Kooten, gespecialiseerd in Religie en recht. “Daarom gaan we er in Nederland vanuit dat het op volwassen leeftijd een bewuste keuzes is om lid te zijn van een bepaalde geloofsgemeenschap”. Van Kooten ziet heel goed dat dit uitgangspunt een probleem met zich mee brengt. “Dit principe is gestoeld op een Westerse gedachte, namelijk dat je ervoor kiest om een bepaald geloof aan te hangen. En daarmee je dus ook alle vrijheid hebt om daarmee te stoppen. Daarbij wordt vergeten dat het lid zijn van een geloofsgemeenschap van migranten veel dieper gaat. Het heeft te maken met de culturele identiteit. “Zeker als migrant hoor je echt thuis in die specifieke gemeenschap”, aldus van Kooten. De Eritrese kerkgangers bevestigen dat ze niet naar een andere kerk willen.

Baby na de doop in de Augustinuskerk in Amsterdam-Zuid.

Brhane: “We hebben bij andere kerken gezien hoe soortgelijke ruzies de kerk opbrak, waardoor mensen helemaal geen kerk meer hadden. Dit willen we ten alle tijden voorkomen.” Een nieuwe kerk oprichten zou tijdelijk helpen, maar zou ook betekenen dat het gespaarde geld voor de bouw van een nieuwe kerk in beheer komt van een nieuw bestuur. Jaren gespaard geld zou daarmee in verkeerde handen kunnen verdwijnen. “We dachten het zelf op te lossen, maar dat kunnen we niet meer”, bevestigt Brhane.

Vanuit de gedachte van vrij wil, lijkt het onmogelijk om in te grijpen. Toch is dat niet helemaal waar, bevestigt woordvoerder Edmond Messchaert van de AIVD. “De veiligheidsdienst is alert op beïnvloeding van diasporagemeenschappen vanuit het buitenland. Aan de hand van de kennis die de dienst op dit vlak heeft kan de AIVD handelen.” Dit doet de inlichtingendienst door betrokken organisaties te informeren op basis waarvan deze tot actie kunnen overgaan.

Een van de voorbeelden die Messchaert noemt is dat de Immigratie en Naturalisatiedienst (IND) een verblijfsvergunning kan intrekken op basis van hun informatie. Bart Vis, woordvoerder van de IND, bevestigt dat er bij signalen van een onterecht verkregen asielvergunning een onderzoek gestart kan worden. Conclusie van zo’n onderzoek kan zijn dat een persoon geen bescherming van Nederland nodig heeft en dat de verblijfsvergunning dus ingetrokken kan worden.

In Nederland krijgt vrijwel elke Eritrese vluchteling asiel als ze kunnen aantonen dat ze gevlucht zijn voor het regime in Eritrea. In samenwerking met de AIVD zou de IND kunnen besluiten dat bepaalde priesters de bescherming van Nederland niet nodig hebben, als blijkt dat zij in Nederland voor het regime in Eritrea werken. Of hier onderzoek naar gedaan wordt is onbekend. Zowel IND als AIVD kunnen daar niets over zeggen omdat ze niet ingaan op individuele casussen. Ook kunnen zij over lopend onderzoek geen uitspraken doen.

Vanuit de Eritrese gemeente weten we dat zij geen aangiftes hebben gedaan tegen de priesters, omdat zij het probleem binnen de gemeenschap wilden houden. “Niemand lijkt ons te willen helpen,” concludeert Teddy. “Dus moeten wij dit als Eritrese mensen onderling zien op te lossen.”

*de namen zijn vanwege veiligheidsoverwegingen gefingeerd.