Pro-Russische desinformatie bereikt groot publiek in Nederland via gevestigde media

Prominente Nederlandse media verspreidden de afgelopen maanden regelmatig Russische desinformatie. Dat blijkt uit een analyse van het team achter Signal Jam, het project van onderzoekscollectief Open Eyes dat desinformatie in Nederland monitort. 

In het tv-programma Goedenavond Nederland van WNL, in een podcast van de Telegraaf, het programma Dit Was Het Nieuws en bij BNR werden de afgelopen weken mensen aan het woord gelaten die bekendstaan als verspreiders van pro-Russische desinformatie. Het zijn stemmen die we meestal alleen terugzien in pro-Russische hoekjes op sociale media.    

De gevolgen hiervan zijn bekend. Hierdoor worden dit soort stemmen namelijk gelegitimeerd, zegt Michael Hameleers, Universitair hoofddocent Political Communication & Journalism aan de Universiteit van Amsterdam. De genoemde uitzendingen en publicaties bieden volgens Hameleers een “normaal” platform aan ideeën die eigenlijk tot de fringe (de randen van het acceptabele, red.)  behoren en niet zijn gebaseerd op een feitelijk relaas.

Poetins wensenlijstje
Het meest opvallende voorbeeld dateert van 11 augustus, wanneer de filosoof Jelle van Baardewijk bij WNL mag komen uitleggen hoe volgens hem de oorlog in Oekraïne kan worden opgelost. Hiervoor moet volgens hem feitelijk het volledige wensenlijstje van de Russische president Poetin worden ingewilligd. Hij stelt dat Oekraïne land moet opgeven, dat Zelensky moet opstappen, dat het land moet demilitariseren én dat de NAVO zich uit Oost-Europa moet terugtrekken. Belangrijk daarbij is volgens Van Baardewijk dat we ons verplaatsen in de Russische zienswijze. 

Het echoën van Poetins ‘vredesplan’ is één ding, maar het is opvallend dat Van Baardewijk in het twaalf minuten durende gesprek een hoop desinformatie aanhaalt. Zo begint hij over de “interne oorlog in Oekraïne” tussen Russen en Oekraïners (een vaak ontkracht argument) en zouden we meer begrip moeten tonen voor het feit dat Rusland de NAVO ziet “als een aanvalsunie die is opgericht om de Sovjet Unie een kopje kleiner te maken” (dit klopt ook niet).

Ook bedient hij zich van pro-Russische desinformatieframes waarbij Oekraïne als een zwak land wordt gepresenteerd: zo zou de helft van de bevolking zijn gevlucht (klopt niet) en zou steun aan het land “valse hoop” geven, omdat het de oorlog toch niet gaat winnen (ook onbewezen). “De opmerkingen legitimeren een pro-Russisch standpunt en legitimeren de agressie van Rusland door voorbij te gaan aan de invasie en de oorzaken van de oorlog”, ziet Hameleers, die zich in zijn vakgebied specialiseert in desinformatie.  

WNL’s keuze om Van Baardewijk te laten aanschuiven kan er volgens Hameleers mee te maken hebben dat gewone media meer druk ervaren om naast feiten ook opinies en interpretaties een platform te geven. 

Het uitnodigen van Van Baardewijk is sowieso controversieel. Hij is docent aan de Business University Nyenrode, maar daarbuiten vooral een bekende stem in Nederlandstalige complotkringen. In zijn podcast De Nieuwe Wereld komt desinformatie op vele gebieden voorbij. Naast Oekraïne en de asielcrisis wordt er in de podcast ook regelmatig gesproken over medisch onbewezen (en gevaarlijke) ‘oplossingen’ voor ziektes als corona. 

Er kijken gemiddeld zeker een half miljoen mensen naar Goedenavond Nederland, blijkt uit kijkcijferonderzoek. Op de pro-Russische tak van X krijgt Van Baardewijk (en in het verlengde daarvan WNL) veel waardering voor zijn verhaal. 

Toch weer de Nazi’s
Op dinsdag 9 juni 2026 verschijnt er een opvallend artikel op de website van BNR met de kop: Oekraïense leger heeft nazi-probleem, ‘ongemakkelijke waarheid voor Westen’. Als auteur staat de webredactie vermeld. Maar het artikel is geschreven als een interview waarin Marta Havrysjko, een omstreden in de VS woonachtige Oekraïense onderzoeker en zelfverklaard neonazi-jager volledig kan leeglopen. Havrysjko kwam eerder al terug in een onderzoek van Signal Jam naar prominente bronnen van desinformatie op het Nederlandse X.  

‘Denazificering’ was een van de hoofdargumenten van Poetin om Oekraïne binnen te vallen. Het is echter een verzinsel dat er op grote schaal nazi’s aanwezig zouden zijn in Oekraïne, dit frame is vooral bedoeld om de Oekraïense bevolking te dehumaniseren. BNR meet Havrysjko’s opmerkingen breed uit door haar te quoten dat het nazisme “diep verweven [is] met de militaire structuur” en dat het “een moreel, politiek, historisch en juridisch probleem” vormt. Het land zou zich bezighouden met “de geleidelijke rehabilitatie van het nazisme zelf”. Het Westen zou hierover zwijgen. Ook dit past weer in de Kremlin-lijn, maar het gaat duidelijk om desinformatie.   

Dat dit op de website van BNR verscheen kan er volgens Hameleers opnieuw mee te maken hebben dat media bang zijn om beschuldigd te worden van het hebben van politieke voorkeuren en kleur. “BNR wil een ander perspectief aan het licht brengen om aan de verwachting van balans en nuance te voldoen. Onbedoeld dragen ze zo ook weer bij aan het legitimeren van mogelijk anti-democratische geluiden.” 

Berichten over een nazi-probleem in Oekraïne doken de laatste weken weer veelvuldig op X op nadat Kyiv het lichaam van de bijna 90 jaar geleden in Nederland vermoorde nationalist Jevhen Konovalets van een Rotterdamse begraafplaats liet ophalen en in eigen land liet herbegraven. 

Pr voor Moskou
William Immink, een Nederlandse schrijver die met zijn gezin in Rusland woont (zijn vrouw is Russisch), is op 27 juni te gast bij de podcast van Telegraaf-opiniemaker Wierd Duk. Immink is een belangrijke bron in de pro-Russische cirkels op het Nederlandse X. Die delen graag zijn posts over de lage benzineprijzen in het land, maar ook zijn berichten over hoe Oekraïne geen bestaansrecht zou hebben (dat heeft het wel). Immink schreef meerdere pro-Russische boeken die bol staan van de desinformatie. 

Opvallend is dat hij de grootschalige Russische invasie van Oekraïne in Wierd Duks podcast de ‘SMO’ noemt, oftewel de speciale militaire operatie, dit is een  eufemistische term die Rusland gebruikt om de werkelijkheid te verbloemen. Verder vertelt hij dat een van de grootste problemen in de relatie tussen Oekraïne en Rusland is dat Oekraïne een soort “vergiftigd nationalisme is begonnen waarin alles dat met Rusland te maken heeft moet wijken” (onwaar). Over de grootschalige mensenrechtenschendingen door het Russische leger, de ontvoeringen van kinderen naar Rusland en het niet erkennen van de soevereiniteit van Oekraïne door Moskou, zegt Immink niets. 

Over het leven onder de Russische dictatuur zegt Immink dat je daar in het gewone leven niet zoveel mee te maken hebt. Wel geeft hij aan zijn mening over de oorlog in Oekraïne liever niet te geven omdat hij hiermee in de problemen kan komen, ook heeft hij al meerdere drone-aanvallen meegemaakt. Verder prijst hij aan dat je in Rusland bijvoorbeeld openlijk tegen het homohuwelijk mag zijn en dit zonder problemen kan uitspreken, wat hem goed uitkomt: Immink zit zelf erg in de conservatief-christelijke hoek. Net als in zijn posts online vertelt hij ook in de podcast dat het economisch goed gaat in Rusland (dit is zeker geen gegeven). 

De keuze om Immink uit te nodigen moeten we volgens Hameleers in een breder perspectief plaatsen. Dit is volgens hem een voorbeeld van hoe polarisering en de zogenaamde culture wars worden uitgevochten op digitale mediakanalen door opinieleiders. “De uitzending presenteert Immink ook als een “alternatieve expert” die door ervaring en directe betrokkenheid bij de feiten op de grond in Rusland een meer legitiem perspectief op de oorlog zou presenteren dan de gevestigde stemmen en – volgens Duk – minder betrouwbare linkse experts en elites.” 

Een aflevering van de podcast van Duk wordt zeker 20 duizend keer gedownload, zo blijkt uit luisteronderzoek.

Estland
Op donderdag 10 september was in het programma Dit Was Het Nieuws Bob Scholte te gast, het gezicht van Youtube-kanaal Left Laser. Tijdens de uitzending vraagt cabaretier Peter Pannekoek aan Scholte wanneer hij denkt dat de derde wereldoorlog zal uitbreken. Pannekoek refereert daarmee aan de opmerking die Scholte maakte in een interview in het programma Boos (minuut 1:10:27) waar hij sarcastisch stelde dat er “gelukkig een derde wereldoorlog aan komt” als oplossing voor het in de wereld overheersende kapitalistische systeem. 

In het gesprek (minuut 23:00 van Dit Was Het Nieuws) dat hierop volgt stelt Scholte: “Kijk het gaat nu de hele tijd over Oekraïne enzo, maar dan wordt er ook gezegd de Baltische staten, dat is allemaal heel gevaarlijk. Ik vraag me altijd af, wat gaat er gebeuren als iemand Estland binnenvalt? Gaan we daar dan de hele wereldvrede voor opofferen?” Daar vult hij op aan. “Ik vind het niet zo belangrijk, ik vind het geen kernoorlog waard.” Een opmerking die ingaat tegen een van de kernprincipes van de NAVO, waar ook Nederland zich als lid aan committeert. Namelijk Artikel 5, een aanval op één is een aanval op allen. Die garantie probeert Rusland al jaren te ondergraven met allerlei desinformatie-campagnes. 

De opmerking past in het denkbeeld van Scholte, die onlangs (minuut 12:40) in de Tweede Kamer PRO-leider Jesse Klaver vroeg of er vanuit het Westen wel genoeg nadruk ligt op de-escalatie met de grootste kernmacht ter wereld. Met Rusland dus. Daarbij gaat Scholte volledig voorbij aan het feit dat Oekraïne verwikkeld is in een agressieoorlog die enkel en alleen door Moskou is gestart, waarbij Rusland er alles aan doet om iedere serieuze diplomatieke handreiking om het geweld te stoppen te omzeilen of te traineren. 

Rusland gebruikt zijn nucleair arsenaal constant als een dreigement richting Europa en Nederland. Zie bijvoorbeeld dit bericht op X van de Russische ambassade in Den Haag deze week. Het dreigen met een kernoorlog past goed in het Kremlin-narratief, waarbij het Westen deze zou uitlokken. Dat is ook wat Scholte zegt in Dit Was Het Nieuws: “dat is me geen kernoorlog waard”.

In een reactie bevestigt de redactie van Dit Was Het Nieuws wat Hameleers eerder schetste: “Wij vinden het belangrijk om in een satirisch nieuwsprogramma als Dit Was Het Nieuws uiteenlopende meningen en perspectieven aan bod te laten komen. Juist een steeds wisselende kijk van de verschillende gasten op het nieuws van de dag is relevant voor de kijker. Het zijn geluiden en stemmen die ook in onze samenleving leven en een tijdsbeeld schetsen”.  Ook geven ze aan in de introductie nadrukkelijk de ideologische voorkeur van Scholte te hebben benoemd.

In 2023, in een interview met Wobke Hoekstra vroeg Scholte de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken hoe Nederland aankijkt tegen ondemocratische praktijken, refererend aan de beslissing van Kyiv om geen verkiezingen te organiseren in oorlogstijd. Later in dat gesprek begon Scholte ook over een Afghanistan-scenario in Oekraïne, dus een conflict dat tientallen jaren kan duren. Daarop volgde de vraag, wat als er decennia lang geen verkiezingen plaatsvinden? De insinuatie dat Zelensky een dictator is, is een zeer hardnekkig desinformatie narratief dat veelvuldig door Moskou wordt gebruikt en begin 2025 zelfs het Witte Huis bereikte. 

De redactie van Dit Was Het Nieuws staat desalniettemin geheel achter de keuze om deze pro-Russische desinformatie via Scholte een podium te geven voor het grote publiek: “Het is hier geheel duidelijk dat het om een eigen mening, een persoonlijke visie, gaat. Het wordt niet als een vaststaand feit gepresenteerd. Hoe schurend of omstreden een eigen mening ook is, deze mag in ons programma geuit worden. Onze presentator en teamcaptains reageren daar op vanuit de satirische en kritische formule van het programma.”

In het huidige medialandschap staat de waarheid in toenemende mate onder druk en worden feiten steeds relatiever. Het doorsijpelen van desinformatie tot de gewone media draagt hier verder aan bij, zo ziet Hameleers. “Ze maken tegenstrijdige opinies tot normale perspectieven in het debat en creëren zo een breder platform voor niet democratische gedachten en ideeën.”

De Telegraaf, BNR en WNL zijn om reactie gevraagd voor dit artikel, maar hebben niet gereageerd op dit verzoek.