Rijk in de Vogelaarwijk #1: Poelenburg

Veertig wijken in Nederland werden in 2007 uitgeroepen tot ‘Vogelaarwijk’ door de in november 2019 overleden minister Ella Vogelaar. Destijds waren er grootse plannen voor de aanpak van deze buurten. Wat is er bijna vijftien jaar later daadwerkelijk veranderd? Joep Temminck gaat de wijk in om hierachter te komen.

Poelenburg is een wijk in Zaandam en stond op nummer 18 op de lijst van Vogelaarwijken. Vrijwilliger in het buurthuis ‘De Poelenburcht’ Jeanette, die al 31 jaar in Poelenburg woont, wijdt dit aan het feit dat er te veel mensen met een laag inkomen in een buurt worden gepropt. Zaandam is een echte industriestad en tijdens de wederopbouw in de jaren 50 van de vorige eeuw waren er veel mankrachten nodig in de fabrieken. Die werden in eerste instantie vanuit heel Nederland gehaald. Jeanette heeft dan ook buren uit Zeist en buren uit Friesland die er al sinds de jaren 60 wonen. Poelenburg is gebouwd om te voorzien in al die extra arbeidskrachten. Je hebt bijvoorbeeld de grootste stadsboerderij van Nederland, die van Albert Heijn is, en NDSM-scheepswerf. In de jaren 60 kwamen er veel Italianen en Spanjaarden. Er is zelfs een flat die ‘de spaghettiflat’ wordt genoemd omdat er zoveel Italianen wonen. Volgens Jeanette zijn zowel de Italianen als de Spanjaarden keurig geassimileerd in de samenleving, maar is dit lastiger voor de Turkse gezinnen die een aantal jaren later in de wijk kwamen wonen. Momenteel wonen er minder dan 30 procent mensen met een volledig Nederlandse achtergrond in Poelenburg. De groep Turkse mensen beslaat zo’n 35 procent. Hoewel Jeanette benadrukt dat ze geen probleem heeft met Turkse mensen, is ze wel van mening dat de verhoudingen uit balans zijn en dat dit geen goede invloed heeft op de buurt.

Ze vertelt dat enkele jonge kinderen uit de wijk met een volledig Nederlandse achtergrond eigenlijk geen ‘Nederlandse’ vriendjes meer hebben, want die gaan de wijk uit. Dit heeft invloed op de taalontwikkeling van zowel de Nederlandse als de Turkse kinderen. Jeanette denkt dat het beter zou zijn om niet zoveel mensen met dezelfde inkomens en culturele achtergrond bij elkaar te laten wonen, ze zou het graag meer verspreid zien over heel Zaandam. Dan blijf je minder in je eigen cultuur hangen. In Poelenburg heb je veel Turkse winkels, op deze manier wordt het makkelijk gemaakt om geen Nederlands te hoeven spreken. Er zijn inmiddels wel initiatieven, bijvoorbeeld om te zorgen dat Turkse kinderen niet een te grote taalachterstand krijgen omdat ze pas op de peuterspeelzaal te maken krijgen met Nederlandse taal. Er zijn bijvoorbeeld vrijwilligers die wekelijks bij Turkse gezinnen langskomen om voor te lezen.

Toen in 2007 het predicaat Vogelaarwijk op Poelenburg werd geplakt waren er grootse plannen voor herstructurering. Er zouden flats tegen de grond gaan en er zou een nieuw winkelcentrum komen. Hier is weinig van terecht gekomen toen in 2008 de crisis kwam. Toch is er in de jaren daarna een kanteling geweest door iets wat in eerste instantie als iets negatiefs werd gezien, maar uiteindelijk misschien wel het beste is geweest wat Poelenburg kon overkomen. De in de media als ‘treitervlogger’ neergezette Ismail Ilgun legde de belevingswereld van hem en zijn vrienden in de wijk vast en hier kwamen vanuit het hele land gechoqueerde reacties op. Respectloos gedrag van kleine kinderen tegen de politie, jonge jongens die ontzettend veel contant geld op zak hebben. Hierdoor is er nationaal veel aandacht gekomen voor wat er zich in Poelenburg afspeelt. Dit heeft geleid tot ‘Plan Poelenburg Positief’, een motie van GroenLinks. Er werd gekeken wat de problemen zijn en waar meer geld naar toe kon. Dit plan is in 2016 aangenomen en was aanvankelijk een plan van een tot twee jaar, waar 1,2 miljoen euro voor vrijgemaakt zou worden.

Inmiddels is duidelijk geworden dat hiermee de problemen niet zomaar opgelost zouden worden, de problemen zijn groter dan de gemeente aankan. Zaanstad heeft een nieuwe burgermeester heeft gekregen die heeft aangegeven zelf de regie te willen houden over plan Poelenburg, door de grote problemen die er in de wijk afspelen. Er is namelijk ook veel criminaliteit in de wijk. Jeanette verwijst naar het onlangs verschenen boek ‘ De achterkant van Amsterdam’. In dit boek wordt ook poelenburg genoemd als een zogeheten ‘zwijgwijk’. Er gebeurt veel op het gebied van criminaliteit, maar er wordt door iedereen over gezwegen. Door de armoede die er heerst worden jonge en beïnvloedbare jongens verleidt door het grote geld. De Zaanse burgemeester zoekt veel samenwerking met de burgemeester van Amsterdam en andere partijen om hier een vinger achter te krijgen. Jeanette is dan ook heel erg blij met de inzet van de burgemeester. Zelf merkt zij niet veel van de criminaliteit, hoewel ze het wel frappant vindt dat er zoveel Audi’s, BMW’s en Porsche’s geparkeerd staan in een wijk waar armoede zo aanwezig is. Hoewel het even heeft geduurd ziet Jeanette dat er momenteel aan alle kanten hard wordt gewerkt om Poelenburg beter te maken. Ze is dan ook zeer tevreden met de nieuwe burgemeester en heeft hoop voor de toekomst.

In het wijkcentrum is de van oorsprong Turkse Ulku Nederlandse taalles aan het geven aan bewoners van de wijk. Ulku geeft inmiddels al drie jaar twee keer per week les in het buurthuis. De Nederlandse lessen worden drukbezocht en ze vertelt dat de mensen ook erg trots zijn op het feit dat ze geschoold worden. Ulku is geboren in Duitsland en opgegroeid in Poelenburg, haar moeder woont er nog steeds. Het opgroeien in Poelenburg heeft ze als zeer prettig ervaren. Het was dan ook wel even wennen toen ze in de binnenstad van Zaandam ging wonen, omdat in een wijk als Poelenburg men elkaar veel meer helpt en je echt contact hebt met je buren van alle bevolkingsgroepen. Momenteel kent ze haar naaste buren nauwelijks. Ulku is het wel eens met het feit dat de balans qua nationaliteiten in de wijk zoek is: “Ik vond het heel mooi om te zien dat mensen van Turkse komaf elkaar wel helpen om te wennen in een voor hen onbekende samenleving, maar het heeft ook nadelen. Omdat ze allemaal in dezelfde situatie zitten en de taal niet kunnen spreken trekken ze dan alleen maar met elkaar op.” In haar jeugd heeft Ulku niet veel gemerkt van criminaliteit. Er was wel veel sprake van vandalisme, wat ook te maken had met het feit dat de wijk weinig voorzieningen had, zoals hangplekken en speeltuintjes. Hierdoor werd de portiek van de flat waar Ulku opgroeide een populaire hangplek, wat regelmatig resulteerde in een ingetrapte portiekdeur. Inmiddels is er meer groen in de wijk en zijn er ook nieuwe speelplaatsen. Hier wordt veel gebruik van gemaakt. Niet alleen door de kinderen, maar ook moeders komen samen bij de picknicktafels in de speeltuin en hebben zo ook contact met elkaar terwijl de kinderen spelen.

Ook Ulku merkte pas vooruitgang sinds Ismail Ulgun landelijke bekendheid kreeg met zijn vlogs. Ulku heeft zelfs het idee gehad dat door het stempel Vogelaarwijk het alleen maar slechter ging. Door er weer een stempel op te plakken leken de bewoners eerder gedemotiveerd en het schrok potentiele nieuwe bewoners ook af. De Nederlandse taallessen die Ulku geeft, zijn een initiatief van de gemeente: “School is onder veel oudere bewoners heel bijzonder, dus je merkt heel veel trots bij hen.” Ze vindt het ook heel belangrijk om de Nederlandse normen en waarden mee te geven. Vooral op het gebied van vrouwenrechten, zo geeft ze voorbeelden uit haar eigen leven. Veel vrouwen kijken dan ook vol verbazing en verwondering wanneer Ulku vertelt dat zij alles samen met haar man beslist, in plaats van dat haar man beslist. Het feit dat ze ook Turks is, helpt om de vrouwen te inspireren.

Wat Ulku nog graag in Poelenburg zou willen zien, is een gezellig eetcafé voor iedereen: “Op dit moment heb je hele specifieke tentjes, bijvoorbeeld een theehuis waar alleen mannen mogen komen. Hierdoor blijft er veel polarisatie. Het zou leuk zijn als er iets zou komen waar je met het hele gezin kunt zitten met een westerse uitstraling zodat je ook mensen van buiten de wijk aantrekt, waardoor er meer communicatie plaatsvindt tussen verschillende bevolkingsgroepen.”

Het predicaat Vogelaarwijk bleek niet genoeg te zijn voor een verandering in Poelenburg. Waar velen de vlogs van Ismail Ulgun waarschijnlijk in eerste instantie niet hebben gezien als iets positiefs voor de buurt, blijkt dat deze rauwe en heftige vlogs voor elkaar hebben gekregen wat Vogelaar niet is gelukt: van Poelenburg een wijk maken die in wederopbouw is en waar actief wordt gekeken naar wat er nodig is om de bewoners goed mee te laten draaien in de maatschappij en goed met elkaar om te laten gaan.