Manoeuvreren tussen save en zondig

Veel middelbare scholieres in Techiman, Ghana, bevinden zich in een lastige positie als het gaat om seksualiteit en anticonceptie. Enerzijds is er een taboe op seksualiteit, anderzijds is er druk van leeftijdsgenoten om een relatie aan te gaan en seks te hebben. Er is grote angst voor bijwerkingen van anticonceptie. Het gevolg: ongewenste zwangerschappen en onveilige abortussen.

Tijdens hun werk als afsluitende coassistenten in een ziekenhuis in Techiman werden Mariëlle van der Steen en Elza Zijlstra getroffen door de vele jonge vrouwen die het ziekenhuis binnenkwamen met complicaties van onveilige abortussen. Ze startten een onderzoek op twee middelbare scholen in Techiman. Door middel van vragenlijsten en groepsdiscussies onderzochten zij de kennis, het gebruik en de houding ten opzichte van anticonceptie onder 156 jonge vrouwelijke scholieres.

Techiman is een bedrijvige stad op het knooppunt van drie grote wegen. Kooplieden uit Ghana, Togo, Burkina Faso, Mali en Nigeria komen er samen om hun goederen te verhandelen op de grootste markt van Ghana. Even buiten de stad staat de Adventist Secondary Technical School. Onder een grote boom hebben Gifty, Mary en Doris, alledrie gehuld in hun groene schooluniform, plaatsgenomen. Een beetje zenuwachtig schuiven ze in hun plastic stoelen heen en weer. Ze hebben allemaal een vriendje. Of ze ook seks hebben? Nee, zij niet, zeggen ze. Dat mag pas na het huwelijk. “Als ik zin krijg, ga ik een boek lezen”, zegt Gifty. Ze kent vele meisjes die het wel doen. “Soms klimmen ze over de muren van de school om seks te hebben in een guesthouse.” De meisjes hebben wel een aantal vragen. “Mijn zus heeft pijn tijdens het vrijen. Hoe kan dat?” of: “Een vriendin van mij heeft last van een branderig gevoel na de seks. Is dat gevaarlijk?”

Uit de vragenlijsten aan de 156 scholieres (gemiddelde leeftijd 18 jaar) blijkt dat 44 procent seks heeft gehad. Van de meisjes die momenteel seksueel actief zijn, gebruikt veertig procent anticonceptie. Meestal is dat het condoom, maar ook vaak wordt er aan periodieke onthouding gedaan. In Nederland gebruikt negentig procent van de seksueel actieve meisjes tussen de twaalf en achttien jaar een anticonceptiemethode (condoom of de pil), blijkt uit onderzoek van de Rutgers Nisso Groep uit 2008.

Angst

Vrijwel alle scholieres hebben enige vorm van voorlichting gehad, meestal van hun leraar, maar ook regelmatig van hun moeder en leeftijdsgenoten. Zonder moeite noemt negentig procent van de ondervraagden moderne methoden van anticonceptie op, het condoom het meest genoemd, gevolgd door medicijnen en de pil, en periodieke onthouding. De meisjes zijn zich dus bewust van het bestaan van anticonceptiva, maar de kennis is vaak oppervlakkig, blijkt uit de vragenlijsten. “Kun je op onze leeftijd wel anticonceptie gebruiken?” “Mogen wij al seks hebben?” “Helpt anticonceptie?”

Een hoger kennisniveau kan tot meer gebruik van anticonceptie leiden. Net als een positieve houding. Echter, éénderde van de meisjes staat negatief tegenover anticonceptie. De oorzaak hiervan: grote angst voor bijwerkingen. “Anticonceptie kan je baarmoeder kapot maken. Het kan voor bloedingen zorgen en je kunt er dood aan gaan”, schrijft één van de meisjes. “Je kunt er onvruchtbaar van worden, omdat anticonceptiva de baarmoeder dichtplakken”, schrijft een ander. Dood, kanker, bloedingen, onvruchtbaarheid, er komt bijna geen vragenlijst terug waar deze angst niet op uit wordt gesproken. Onderling bespreken de meisjes deze angsten. “Ik praat erover met mijn vriendinnen, om hen te zeggen dat het gevaarlijk is om te gebruiken.” Opvallend is dat slechts één op de tien meisjes in een relatie het gebruik van anticonceptie bespreekt met haar vriend. Met de ouders wordt het vaak al helemaal niet besproken. “Ze zullen me vermoorden als ze weten dat ik anticonceptie gebruik!”

Ambivalentie

Het is niet duidelijk waar de angsten met betrekking tot anticonceptie precies vandaan komen. Zou dit misschien voor de meisjes ook een excuus zijn om zich verre te houden van anticonceptiegebruik? Want anticonceptie gebruiken is voor deze meisjes toegeven dat je seksueel actief bent. En dat ligt gevoelig.

“Seks is een zonde, we zijn er te jong voor”, schrijft één van de scholieres. Enkelingen spreken erover dat het niet mag van God. Toch lijkt dit niet de heersende mening. Afgezien van een klein groepje meisjes dat uitgesproken positief staat tegenover anticonceptie, lijken veel vrouwelijke scholieren zich in een soort spagaat te bevinden. Eén van de meisjes schrijft: “Anticonceptie is zowel slecht als goed. Slecht, omdat je erdoor op het verkeerde pad raakt. Maar goed, omdat het ongewenste zwangerschappen voorkomt en je zo je opleiding af kunt maken.”

Terug naar Gifty, Mary en Doris. “Het is soms verwarrend”, zegt Mary, “we worden beïnvloed door westerse waarden over liefde en romantiek en soms voel ik lust. Er is druk van leeftijdsgenoten om een relatie aan te gaan en seks te hebben. Maar tegelijkertijd rust er een taboe op in de samenleving. Als mijn moeder er bijvoorbeeld achter komt dat ik een vriendje heb, laat ze hem arresteren”. “Meisjes schelden je uit voor ‘boer’ als je geen vriend hebt”, zegt Doris, “en de jongens zijn heel vasthoudend. Als je ‘nee’ zegt tegen een relatie, gaan ze net zolang door totdat je ‘ja’ zegt”.

Mary vertelt dat een vriendin van haar seks moest hebben met haar vriend om haar liefde te bewijzen. “Maar soms dumpt een jongen je nadat hij seks heeft gehad. Hij vertelt dit aan vrienden en zo krijg je een slechte naam.”

“En jongens leiden je af van school”, zegt Gifty. De meisjes lachen. Wat zijn dan de voordelen van een vriend? Doris: “Je bent niet meer alleen, een vriend kan je adviseren over zaken zoals school en wie weet is hij wel de geschikte huwelijkskandidaat.” Daarnaast is voor de drie vriendinnen een groot bijkomend voordeel dat een vriend je voorziet van financial gains and goods. Ze geven kleren, parfum en horloges. “Sommige meisjes hebben seks met meerdere jongens vanwege de cadeautjes”, zegt Doris. “Maar jongens zijn ook zelden trouw”, vult Mary aan. Soms betaalt een vriend zelfs het schoolgeld. Om die reden zetten ouders soms hun dochters onder druk om een vriend te krijgen.

Onveilige abortussen

Tegenstrijdige gevoelens met betrekking tot relaties en seksualiteit én een grote angst tegenover anticonceptie. Deze moeilijke situatie brengt veel meisjes in een lastige positie. Een gevolg is dat dertien procent van de scholieres die seks hebben gehad zwanger is geweest. De meeste van hen pleegden abortus. Het daadwerkelijke getal van zwangerschappen op de middelbare scholen is waarschijnlijk hoger, omdat zwangere meisjes die geen abortus plegen vrijwel altijd de school verlaten. School kunnen afmaken is dan ook de belangrijkste reden geweest voor de meisjes die abortus pleegden.

De vragenlijsten laten niet zien of deze abortus op een veilige manier is gebeurd. Ghana heeft een redelijk liberale abortuswet sinds 1985, zo blijkt uit onderzoek van Integrated Regional Information Networks (IRIN), Ghana: Ignorance on abortion law means death, gepubliceerd op 23 juli 2010. Toch zoeken veel vrouwen en meisjes hun toevlucht tot alternatieve methodes wanneer ze ongewenst zwanger zijn. Er zijn weinig plekken waar veilige abortussen worden uitgevoerd en er hangt een prijskaart aan. Ook is het taboe groot, aldus het rapport.

Op de vragenlijsten beschrijven meisjes enkele alternatieve methodes. “Een vorm van anticonceptie is om een mix te drinken van zwaar bier en suiker. Dit wekt een abortus op.” Ook het medicijn Misoprostol wordt gebruikt. Vaak ook worden er kruidenmengsels diep in de vagina ingebracht. Dit kan leiden tot ernstige infecties en verklevingen. De onveilige abortussen zijn een grote oorzaak van moedersterfte in Ghana, aldus het onderzoek Unmet need for essential obstetric services in a rural district in northern Ghana: Complications of unsafe abortions remain a major cause of mortality, uit 2006.

In het ziekenhuis van Techiman zijn de gevolgen van onveilige abortussen vrijwel dagelijks te aanschouwen. De vaak jonge meisjes komen kermend van de buikpijn binnen. Op veel respect hoeven ze niet te rekenen. Vaak moeten ze op een matje op de grond wachten tot de arts tijd heeft voor behandeling. Bij te veel geschreeuw willen verpleegsters nog wel eens een mep uitdelen. “Als je bekken groot genoeg is om een penis door te laten, moet een foetus ook kunnen”, snauwt de arts een pijnlijdend meisje toe. Op een bed in de maternity ward ligt de zestien jarige Innocence met een bloedvergiftiging veroorzaakt door een onveilige abortus. Infusen met antibiotica en antischimmelmedicijnen moeten haar hoge koortsen bestrijden. Aandacht voor voorlichting over anticonceptie om deze ellende in de toekomst te voorkomen is er niet tot nauwelijks.

Er is dus sociale druk vanuit leeftijdsgenoten om een relatie aan te gaan, maar ouders zijn vaak tegen. De materiële en financiële winst van het aangaan van een relatie is niet gering. Vrijwel alle meisjes die direct worden gesproken zeggen geen seks te hebben en toch heeft een aanzienlijk deel van de respondenten seks gehad. Onbeschermde seks is gevaarlijk vanwege ongewenste zwangerschappen en SOA’s, maar anticonceptie is slecht voor je gezondheid en eng. Er lijkt een enorme drang te bestaan om meer kennis op te doen. “Het is zo’n belangrijk onderwerp, ik wil er alles over weten”, zegt één van de meisjes. “Leg ons meer uit!” schrijft een andere respondente met grote letters op haar vragenlijst. Helaas lijkt het soms zelfs de gezondheidszorg die je tegenwerkt, zoals één van de meisjes schrijft: “Sommige dokters zeggen dat anticonceptie niet goed voor je is. Is dat waar?”

Het is belangrijk om jonge scholieres in de toekomst te voorzien van goede en duidelijke informatie over anticonceptie. Ook is het goed om positieve communicatie te bevorderen tussen meisjes onderling, maar ook tussen hun ouders en hun vriendjes. Betere informatie en positieve communicatie zouden ervoor kunnen zorgen dat de meisjes een positievere houding aannemen ten opzichte van anticonceptie. Vanuit daar vormen zij wellicht een stevige basis voor een nieuwe generatie die niet zo vaak hun toevlucht hoeft te nemen tot onveilige abortussen.