Steeds meer dikke mensen in Brazilië

Afgetrainde voetballers, wereldberoemde modellen en carnaval in schaarse kleding. Daar weten ze in Brazilië wel raad mee. Het kan echter ook anders. Steeds meer Brazilianen hebben namelijk overgewicht. Een probleem dat serieuze vormen aanneemt.

In de straten in Rio de Janeiro zijn steeds vaker te zware mensen te zien. “Tegenwoordig heeft meer dan dertig procent van de Brazilianen overgewicht. Bij vrouwen komt het vaker voor dan bij de mannen”, vertelt de 46-jarige Fernanda Paulino, een kinderarts die kinderen met obesitas helpt. “Het aantal gevallen van overgewicht in Brazilië neemt per jaar met ongeveer een half procent toe. Het gaat dan jaarlijks om bijna een miljoen mensen. Overgewicht is daarmee een groter probleem geworden dan ondervoeding.”

Aan de hand van een formule kan berekend worden of iemand overgewicht heeft. Bij mensen wordt de Body Mass Index het meest gebruikt. Via deze index wordt de verhouding tussen iemands lengte en gewicht afgelezen. Personen met een gezond gewicht hebben een BMI tussen de 18,5 en 25 kg/m2. Wanneer een BMI boven de 25 uitkomt, is er sprake van overgewicht. Heeft iemand een BMI van 30, dan is diegene zwaarlijvig. Dit kan schadelijk tot zeer schadelijk zijn voor de gezondheid. Bij een BMI van 40 tot 50 is sprake van morbide obesitas. Deze vorm is levensbedreigend en brengt ernstige ziekten met zich mee. Een BMI van 50 en hoger houdt in dat iemand superobesitas heeft. Iemand in deze categorie mag van geluk spreken dat hij of zij nog leeft.

Er zijn verschillende redenen aan te wijzen voor toename in gewicht. “Het moderne leefpatroon heeft de gewoontes van Brazilianen veranderd. Vrouwen werken steeds vaker buiten de deur, dus er is weinig tijd om eten te maken. Daarnaast lopen mensen minder dan vroeger, wordt er meer televisie gekeken en er wordt niet meer bij nagedacht over wat er allemaal naar binnen gewerkt wordt”, zegt Fernanda Paulino.

Zij vervolgt: “Het traditionele Braziliaanse eten bestaat uit rijst met bonen. Het probleem van tegenwoordig is dat Brazilianen deze maaltijd nog wel gewoon eten, maar dat er veel extra gerechten (zoals pizza of pasta) bij genomen worden. Mensen krijgen op deze manier veel te veel eten binnen.”

In Brazilië is het daarnaast gebruikelijk om twee keer per dag een warme maaltijd te eten. Volgens Fernanda is het altijd al zo geweest dat er ’s ochtends een klein ontbijt gegeten wordt en dat de lunch en het avondeten uit complete maaltijden bestaan. Volgens haar wordt de noodzaak van schoolmaaltijden voor kinderen wel kleiner. “Een aantal jaar geleden werden er op scholen calorierijke middagmaaltijden aangeboden. Er waren namelijk veel gezinnen die te weinig geld hadden om de kinderen thuis eten te kunnen geven. Op school werd er dus voor ze gezorgd. Tegenwoordig krijgen de meeste kinderen thuis te eten, maar op scholen blijven ze de maaltijden ook nog steeds verstrekken. Sommige kinderen eten drie keer per dag een complete maaltijd.”

Net zoals in veel andere landen krijgen dikkere mensen te maken met vooroordelen. “Het is niet fijn om hier dik te zijn. Mensen vinden je in zulke gevallen al snel lui en het levert problemen op”, vertelt Fernanda.

Iemand die daar alles vanaf weet, is de 31-jarige Marcela. Ongeveer zes jaar geleden onderging ze een maagverkleinende operatie. Om in aanmerking te komen voor een maagverkleining, moet er sprake zijn van een Body Mass Index van 40 of hoger. Marcela woog voor de operatie 160 kilo en had een BMI van ongeveer 54. Zonder operatie had ze een grote kans op gezondheidsproblemen en ernstige ziekten.

“Overgewicht wordt nog niet echt geaccepteerd in Brazilië. Ik heb gemerkt dat mensen niet graag bevriend zijn met een dik persoon, of er een relatie mee willen. Dat vind ik heel jammer. Wij hebben natuurlijk dezelfde gevoelens als ieder ander. Ik houd er juist van om mensen om me heen te hebben.” Marcela kan zich goed herinneren dat er op school een keer een jongen naar haar toe kwam. “Hij vertelde me dat hij mij leuk vond, maar niet met me uit wilde gaan omdat ik dik was. Zulk soort dingen doen pijn.”

Ondanks dit voorval heeft Marcela zichzelf nooit druk gemaakt over haar gewicht. “Ik voelde me goed en was tevreden met mijn lichaam. Het zat me wel dwars dat sommige mensen niet graag een dikkerd zien. Ik kan me ook nog goed herinneren dat er vaak tegen me gezegd werd dat ik zo’n mooi gezicht heb. Ze spraken niet over de rest van mij, maar deden net alsof ik alleen maar uit een gezicht bestond.”

In Brazilië is het uiterlijk belangrijk. “We hebben hier een bepaalde lichaamscultus. Iedereen wil een mooi en afgetraind lijf hebben. Veel mensen zijn constant bezig met hun gewicht. Brazilië is dan ook het land waar de meeste afslankmedicijnen worden geconsumeerd”, zegt Fernanda. Marcela bevestigt dit beeld. “Iedereen verwacht van Braziliaanse vrouwen dat ze een perfect lichaam hebben en mooi zijn. Gewicht en uiterlijk vertoon spelen een grote rol in de gemeenschap. Je hoort dun en fit te zijn. Terwijl als je over straat loopt, zul je wel andere dingen zien. Niet iedereen heeft een perfect lijf.”

Meer dan zes jaar geleden vond Marcela het tijd om iets aan haar overgewicht te doen. “Ik was op mijn 24e verloofd. We waren allebei veel te dik en ik maakte me zorgen over mijn gezondheid. Soms dacht ik na over de toekomst en aan het krijgen van kinderen. Hoe zou dat zijn als je als ouder met obesitas kampt? Ook heb ik familieleden met diabetes en hartproblemen. Ik was bang dat mij in de toekomst hetzelfde te wachten stond.”

De maagverkleining werd haar door haar dokter aangeraden. “We hebben er veel over gepraat. Er ging nog een hele periode van gesprekken en verschillende diëten aan de operatie vooraf, om te kijken of er écht niets was dat hielp. Maar de diëten zorgden bij mij juist voor het tegenovergestelde effect. Ik kwam aan!”

Na de operatie ging er een nieuwe wereld voor Marcela open. “Ik werd een levendiger persoon en heb tijdens deze periode veel dingen over mezelf ontdekt die ik van tevoren niet wist. Een paar maanden na de operatie heb ik de verloving met mijn toenmalige vriend verbroken. Ik keek met andere ogen tegen de wereld aan en wilde reizen, nieuwe dingen zien en nieuwe mensen ontmoeten.”

Marcela is door de operatie veel gewicht verloren. “De helft van mijn gewicht ging eraf. Een tijdje geleden ben ik iets aangekomen, maar nu verlies ik weer gewicht. Het voelt erg licht en fijn. Ik voel me nu mooi en geaccepteerd, maar ik ben nog steeds niet dun. Dat hoeft voor mij ook niet.” Zij zet zich af tegen het ideaalbeeld van het perfecte lichaam. “Kijk maar op de ansichtkaarten en tijdschriften die ze bij kiosken verkopen. Er staan erg mooie vrouwen op, maar hun lichamen kloppen niet. Ik vind het niet natuurlijk en ik denk ook niet dat ik blij zou kunnen zijn met zo’n lichaam. Ik wil van buiten niet iemand zijn die ik van binnen niet ben.”

Net als Fernanda denkt ook Marcela dat het overgewicht onder Brazilianen toeneemt. “Je ziet tegenwoordig veel meer dikke mensen op straat dan een aantal jaar geleden. Er wordt minder gezond gegeten en geen tijd meer genomen voor een goede maaltijd. De arme bevolking was vroeger erg dun en we hadden in ons land zelfs mensen die ondervoed waren. Nu komt dit steeds minder voor. Veel mensen eten erg ongezond, omdat het goedkoper is om slechte dingen te eten.”

Brazilië treft maatregelen tegen de toename van het aantal mensen met overgewicht en obesitas. “Er zijn campagnes om obesitas te voorkomen. Het is immers makkelijker om het te voorkomen, dan naderhand te behandelen. Daarnaast zou de regering graag het aantal reclames over fastfood en ongezond eten willen beperken. Vooral tijdens kinderprogramma’s”, zegt Fernanda. Zij is van mening dat mensen in Brazilië zich zorgen maken. “Mede door de bodycultus die hier een grote rol speelt. In Brazilië worden erg veel plastische ingrepen gedaan. Mensen hebben er alles voor over om er goed uit te zien. Ik durf niet te voorspellen of de regering in de toekomst meer tegen overgewicht zal ondernemen, maar ik hoop het natuurlijk wel. Het begint langzamerhand een epidemie te worden, een probleem voor het hele land.”

Over één ding zijn Fernanda en Marcela het roerend eens: De schoollunches voor de kinderen zullen aangepast moeten worden. Volgens Marcela is het belangrijk dat kinderen gezond leren eten. ”Zelfs met een klein budget moet gezonde voeding mogelijk zijn. Alles draait om de kinderen. Als zij gezond opgevoed worden en op een normaal gewicht blijven, hebben ze later minder problemen.”