Donderdag is altijd paars

En welke kleur heeft augustus? Die vragen zijn voor synesthesiewetenschappers heel normaal. Synesthesie is een neurologische toestand waarbij de prikkeling van één zintuig, automatisch leidt tot stimulatie van één of meer andere zintuigen. Voor iemand met synesthesie kunnen nummers een kleur hebben; een vier wordt bijvoorbeeld altijd als oranje waargenomen.

Veel voorkomende vormen van synesthesie zijn: cijfer/letter-kleur, vorm-geluid, geluid-kleur, nummer-vorm, woord-smaak/geur. Het is mogelijk dat dagen van de week, of maanden van het jaar een specifieke kleur hebben. Ook kunnen persoonlijke eigenschappen worden toegekend aan nummers, letters of dagen van de week. Een synestheet (iemand met synesthesie) kan bijvoorbeeld zeggen dat de letter ‘R’ een boos vijfjarig jongetje is. Een synesthesie-ervaring is onvrijwillig, gebeurt automatisch en is per synestheet altijd hetzelfde voor een bepaalde stimulus. De ervaring is er voor die persoon altijd geweest.

De ervaring is heel expliciet. Bij het horen van een muziekstuk kan een synestheet een voorstelling hebben van bijvoorbeeld een oranje muur met rode strepen, en de drums zijn wolkjes. Het is geen keuze wat er ervaren wordt. Een mooi muziekstuk kan onvrijwillig hele vieze geuren opleveren.

Ongeveer vijf procent van de bevolking heeft een bepaalde vorm van synesthesie en komt in sommige families meer voor dan in andere. Erfelijkheid speelt een rol, de verhouding tussen man en vrouw is één op één. Ondanks dat het een bijzondere eigenschap is, weten mensen met synesthesie vaak zelf niet dat ze het hebben. Het wordt door henzelf als normaal ervaren, waardoor ze het er niet over hebben.

Onderzoek

Het fenomeen wordt al in 1880 in het wetenschappelijke tijdschrift Nature beschreven en blijft vervolgens meer dan een eeuw ononderzocht. Pas vanaf het einde van de vorige eeuw is er hernieuwde belangstelling. Opkomst van technieken als de fMRI (functionele MRI) kunnen nu eindelijk bewijs leveren voor iets dat lange tijd gezien werd als een kortsluiting in het brein.

Een synesthetische ervaring kan vergeleken worden met ervaringen in een LSD-trip. Belangrijk verschil is dat een LSD-ervaring per keer anders zal zijn, terwijl een synesthetische ervaring altijd consistent is. Voor iemand met synesthesie is donderdag altijd paars, of een A altijd rood.

Tijdelijke synesthesie kan wel voorkomen als gevolg van een hersenbloeding, blind- of doofheid. Bij neurologische verschijnselen als migraine, schizofrenie of depressie kunnen visuele hallucinaties optreden. Deze visuele ervaringen zijn echter secundaire symptomen, die als onprettig ervaren worden. De zintuiglijke ervaringen van synesthesie zijn het hoofdsymptoom en worden niet negatief ervaren. Het consistente karakter en de prettige manier van ervaren maakt synesthesie een interessant nieuw onderzoeksgebied.

Het is lastig om geld te krijgen voor iets waarvan de klinische relevantie niet enorm groot is. Makkelijker is het om een groot budget los te krijgen voor een levensreddend medicijn. Toch is het nuttig synesthesie te bestuderen. Zodra bekend is wat buiten de normale waarneming valt, is afbakening van gezonde waarneming gemakkelijker.

Synesthesieonderzoek geeft inzicht in het brein en de ontwikkeling, en kan daarom licht werpen op hoe zintuiglijke stoornissen ontstaan. Naast voldoende budget bemachtigen is er nog een probleem: de onderzoekspopulatie is moeilijk te vinden, omdat mensen vaak niet doorhebben dat ze synesthesie hebben.

Iedereen heeft synesthesie

Het blijkt dat iedereen in meer of mindere mate aanleg heeft voor synesthesie. De Bouba/Kiki taak bewijst dit. In deze taak krijgt een individu twee abstracte tekeningen te zien: een stervormige vlek met scherpe punten, en een vorm met ronde vormen, als een uitgelopen verfklodder. De bijbehorende vraag is: “Welke is Bouba, welke Kiki?”. Meer dan 95 procent van zowel Engels als Tamil (taal met niet-romaans schrift, gesproken in Azië) sprekende proefpersonen zal Kiki voor de scherpe vorm kiezen, en Bouba voor de ronde. Deze koppeling tussen klank en vorm treedt ook op bij jonge kinderen die nog niet kunnen lezen.

Een andere voorbeeld van het natuurlijke synesthesie effect blijkt uit de resultaten van een onderzoek uitgevoerd in Afrika. Aan de leden van de primitieve stam uit Namibië werd (na uitvoerige instructies) een computertaak voorgelegd; een pieptoon – hoog of laag – moest gekoppeld aan de helderheid – helder of mat licht – van een vierkantje op het scherm. Deze deelnemers, die nog nooit in aanraking gekomen waren geweest met technologie of onnatuurlijke tonen, verbonden de hoge toon met het heldere licht, en de lage toon met mat. Net als de Westerse mens zou doen.

Bovenstaande voorbeelden lijken te berusten op het idee dat in ieders brein een natuurlijke synesthesie aanwezig is. De samenwerking van zintuigen kan ook minder logische, hele bizarre resultaten opleveren. Er is een zeldzame vorm bekend van een vrouw die bepaalde smaaksensaties heeft als haar lichaam op verschillende plaatsten wordt aangeraakt. Bij het aankleden ‘s ochtends baseert ze haar kledingkeus op welke smaak ze die dag in haar mond wil hebben. Dat is iets wat wij ons minder goed kunnen voorstellen.

Een theorie is dat iedereen bij geboorte synestheet is. Bij pasgeborenen heeft het brein enorm veel verbindingen en zijn de gebieden waar zintuiglijke informatie wordt verwerkt onderling verbonden door veel meer neurologische banen dan bij een volwassene. Tijdens het ontwikkelen van de zintuigen vallen ongebruikte neuronale connecties weg en versterken we die we het meest gebruiken. Uiteindelijk behouden we alleen de ‘normale’ zintuigconnecties. Bij sommige mensen blijven de extra connecties bestaan en wordt tijdens de activatie van het ene, ook een ander zintuig geactiveerd. Deze connecties worden ’cross wiring’ genoemd.

Op jonge leeftijd kan tijdens leerprocessen een ongebruikelijke koppeling tussen de zintuigen ontstaan. Bij het aanleren van alfabet – een mensgemaakt concept, letters – kunnen kinderen niet-mensgemaakte concepten als kleur of vorm koppelen aan de letters, om het beter te kunnen onthouden. Bij muzieksynestheten gebeurt dit ook. Tonen zijn verzonnen en benoemd, en om het logischer te maken kan een jonge muziekleerling onbewust het toonverloop aan kleurverloop koppelen. De meeste muzieksynestheten spelen zelf een instrument, of zijn op jonge leeftijd in aanraking gekomen met muziek

Bewijs in het brein

fMRI-studies wijzen op daadwerkelijke verschillen in hersenactiviteit tussen synestheten en niet-synestheten. Geluid-kleursynesthesie is onderzocht, door synestheten en niet-synestheten geblinddoekt te scannen, terwijl ze luisteren naar verschillende tonen. Er is dus alleen een akoestische input in het brein. Het horen van tonen activeert bij geluid-kleursynestheten ook de visuele area V4, het hersengebied dat verantwoordelijk is voor kleurwaarneming. Deze extra visuele activatie is niet te zien bij de proefpersonen zonder syneshesie die de tonen horen.

Verschil in hersenactiviteit is ook aangetoond bij mensen met bewegende vorm-geluidsynesthesie. Bij deze vorm worden bijvoorbeeld stuiterende gouden balletjes waargenomen bij het horen van tonen. Synestheten hebben ook hersenactiviteit in de visuele gebieden V4 en V3 (actief bij bewegingswaarneming).

Het brein van een synestheet is in twee opzichten anders dan dat van een persoon zonder synesthesie. Naast de hierboven genoemde ‘cross wiring’, lijkt het erop dat de hersenstructuur fundamenteel anders is. De frontale kwab is het hersengedeelte dat geassocieerd wordt met logisch redenen, dat wat ons mens maakt. Deze frontale kwab krijgt meer input van de rest van de hersenen. Dit heeft tot gevolg dat een synestheet sneller en meer informatie uit het geheugen kan koppelen aan nieuwe informatie. Daardoor kan hij meer informatie opnemen en sneller ideeën creëren.

Interessant is dat deze structurele hersenverschillen in beide hersenhelften gevonden worden. Dat toont aan dat de aanleg al anders was en het in de ontwikkeling meegegroeid is. Het was geen ongeluk of foutje onderweg.

Het hebben van synesthesie heeft nog een voordeel. In een experiment waarbij men zich juist wel of juist niet moest concentreren op de synesthesie-ervaring blijkt dat synesthesie ‘uitgezet’ kan worden. Proefpersonen met synesthesie kunnen beslissen of ze de synesthesie ervaren of negeren. Het lijkt erop dat synestheten dermate controle over hun cognitie hebben dat ze kunnen kiezen voor een bepaalde cognitieve strategie. Een eigenschap die in de wetenschap ook wel ‘intelligentie’ wordt genoemd.

Het onderzoek tot nu toe heeft zich geconcentreerd op visuele en auditieve taken, omdat deze het gemakkelijkst uit te voeren zijn. Over smaak- en geursynesthesie is relatief weinig bekend. Interessant hieraan is de koppeling met emoties; visuele en auditieve verwerking heeft een eigen hersengebied, geur- en smaakverwerking verloopt via de orbitofrontale cortex, het gebied waar ook emoties verwerkt worden.

Nut en voordelen

Een populaire gedachte is dat synesthesie positief samenhangt met creativiteit en artisticiteit. Het blijkt uit creativiteitsonderzoek dat synestheten sneller meer ideeën kunnen genereren en dat deze origineler zijn dan de ideeën van niet-synestheten. Dit verschil, gecombineerd met het voordeel van meer controle over de cognitie, maakt dat synestheten over het algemeen succesvol zijn. Uit onderzoek komt niet naar voren dat synestheten artistieker zijn dan niet-synestheten. Er zullen waarschijnlijk meer synestheten gevonden worden in de academische wereld dan in de kunstwereld.

Mensen die synesthetische ervaringen hebben zien deze als positief en ze zullen situaties opzoeken om de synesthesie te bevorderen. Er zijn muziekstukken bekend van muziek-kleursynestheten, gecomponeerd op basis van de kleur van de klanken. Het kan ook gebruikt worden als handige geheugensteun. Er zijn door de dubbele zintuiglijke ervaringen nu twee mogelijkheden om iets te onthouden. Als je de verjaardag van je vriend wil herinneren heb je zowel de datum als de kleur van die dag, bijvoorbeeld blauw-groen, wat het opdiepen van feiten makkelijker maakt.

Deze mensen vinden wat ze ervaren prettig en vinden het leuk met hun bijkomende waarnemingen bezig te zijn. Er lopen heel wat mensen met synesthesie op universitaire campussen rond. Dat is voor de ontwikkeling van het onderzoek positief, er hoeft niet lang gezocht te worden naar geschikte proefpersonen. Misschien dat de wetenschap achter de oorzaak van synesthesie kan komen, zodat we in de toekomst allemaal al onze neurologische connecties kunnen behouden.