Tomislav Nikolic, wolf in schaapskleren?

Een enorme verrassing bij de presidentsverkiezingen in Servië op 20 mei. De zittende president en gedoodverfde favoriet Boris Tadić werd niet herkozen. Zijn eeuwige rivaal Tomislav Nikolić, die al voor de vierde keer presidentskandidaat was, trok deze keer aan het langste eind. Wie is de nieuwe man, en wat gaat deze uitslag voor Servië betekenen?

Op 6 mei had Nikolić nog nipt de eerste ronde verloren van Tadić, maar in de tweede ronde was het dan eindelijk raak voor Nikolić. Hij haalde 49,9 procent van de stemmen, tegenover 47,4 procent voor Tadić. De eeuwige underdog – Nikolić verloor in 2000 de presidentsverkiezingen van Slobodan Milošević, en werd in 2004 en 2008 verslagen door Tadić – bekleedt nu eindelijk het hoogste ambt. Nikolić is een rechtse populist die vroeger te boek stond als felle nationalist. Hij is zestig jaar oud en heeft het imago van een aimabele grootvaderfiguur, die in zijn vrije tijd pruimenlikeur stookt en in de bossen wandelt. Nikolić als president betekent het einde van de twaalfjarige machtsperiode van de hervormers die in 2000 president Milošević verjoegen.

De reacties in de westerse media gaan vooral over in hoeverre Servië hiermee heeft gekozen voor een meer Russische koers, in plaats van het op Europa gerichte beleid van de afgelopen twaalf jaar. Volgens Petar Blasic, adviseur in de overheidssector die veel publiceert over de politiek op de Balkan, heeft Nikolić zijn overwinning echter vooral te danken aan traditionele verkiezingsonderwerpen als de economie, in plaats van aan zijn buitenlandbeleid. “Tadić was populair om zijn pro-Europese beleid, maar uiteindelijk hebben de belabberde staat van de economie en aanhoudende corruptie hem de das om gedaan. Nikolić heeft de Servische burgers werk, financiële zekerheid en buitenlandse investeringen beloofd als ze hem zouden kiezen.”

Vruchten plukken

Nikolić lijkt met zijn overwinning de vruchten te plukken van de scheuring van zijn oude partij, de Servische Radicale Partij (SRS) in september 2008. Hij was op dat moment waarnemend partijleider omdat voorzitter Vojislav Šešelj in Den Haag gevangen zat (en nog steeds zit) wegens oorlogsmisdaden in Bosnië. Nadat Nikolić zijn bezwaren kenbaar had gemaakt tegen het hevige verzet van zijn SRS tegen EU-lidmaatschap van Servië, werd hij uit de partij gegooid. Šešelj maakte Nikolić en de andere dissidenten in een brief aan de partijleden uit voor ‘een groep verraders en trekpoppen van het Westen’. Nikolić en de zijnen vormden hun eigen partij: de Servische Progressieve Partij (SNS). De verkiezingen van dit jaar markeren het einde van het tijdperk-Šešelj: zijn SRS wist geen enkele zetel in het parlement te bemachtigen.

Goed nieuws voor Europa, zou je zeggen. Europa ijvert al jaren voor gematigd beleid op de Balkan en de uiteindelijke integratie van de staten in de regio in de EU. Toch zijn de reacties in Europa voorlopig niet uitgesproken positief. Dit komt voornamelijk door de twijfels over de oprechtheid van Nikolić om zijn land op het Europese pad te houden. Tadić stond bekend als een Engelssprekende, pro-Europese democraat die hard werkte om zijn land richting EU te krijgen. Hoewel Nikolić sinds de vorming van de SNS afstand heeft genomen van radicaal-nationalistische standpunten, blijft zijn verleden aan hem kleven. Hannes Swoboda, de Oostenrijkse leider van de alliantie van socialisten en democraten in het Europees Parlement, liet al weten dat hij de verkiezing van Nikolić ziet als een zware klap voor het EU-beleid op de Balkan. “Zijn nationalistische retoriek en Kosovostandpunt wijzen niet op een Europees pad.”

Groot-Servië

Het klopt inderdaad dat Nikolić lang Milosević is blijven steunen en in zijn SRS-tijd ook na 2000 pittige uitspraken heeft gedaan over hoe hij de verhoudingen tussen Servië, Europa en Rusland ziet. In die tijd heeft hij onder meer gezegd te dromen van een Groot-Servië. Normale praat tijdens de Joegoslavische oorlogen in de jaren negentig, maar tegenwoordig een taboe voor alle mainstream politici op de Balkan. Ook heeft Nikolić ooit laten weten dat hij Servië nog liever als een provincie van Rusland zou zien dan als EU-lidstaat. Kan zo’n voormalige ultranationalist dusdanig van mening veranderd zijn dat hij nu de wegbereider van de Europese integratie van Servië wordt?

Het lijkt erop dat de vrees van de Europese politici overdreven is. Petar Blasic verwacht geen wereldschokkende veranderingen, maar voorziet wél een meer op zichzelf gericht Servië: “Nikolić laat de laatste tijd opmerkelijke pro-Europese geluiden horen, maar dit kan ook een poging geweest zijn om kiezers bij Tadić weg te lokken. De SNS blijft een partij met een nationalistisch gedachtegoed. Zo heeft de partij een partnerschap met de rechtse Oostenrijkse FPÖ, en is samenwerking met het Joegoslavië-tribunaal en de door veel EU-landen bepleite onafhankelijkheid van Kosovo onbespreekbaar.” Veel analisten zien in dat een radicale koerswijziging van Servië in elk geval zeer onwaarschijnlijk is omdat er een coalitieregering gevormd moet worden. Volgens de laatste berichten is het niet eens zeker dat de SNS daar deel van gaat uitmaken en is de kans aanwezig dat juist Tadić premier zal worden.

Kwestie Kosovo

Het belangrijkste heikele punt in de relaties tussen Servië, Europa en Rusland blijft natuurlijk de kwestie Kosovo. Alle EU-landen op Spanje, Roemenië, Griekenland, Cyprus en Slowakije na hebben de onafhankelijkheid van Kosovo erkend. Servië, in de rug gesteund door Rusland, beschouwt Kosovo nog als integraal deel van Servië. In het Westen bestaat de vrees dat Servië nu nog minder coöperatief zal worden ten aanzien van de voornamelijk door etnische Albanezen bewoonde afgescheiden provincie. Nikolić heeft Kosovo echter nauwelijks als verkiezingsthema gebruikt en de huidige minister voor Kosovo, Oliver Ivanovic, vertelde in een interview dat de nieuwe president het Kosovobeleid ongewijzigd zal laten. Blasic: “De suggestie dat Nikolić door zijn verleden als nationalist minder goed met Kosovo zal kunnen omgaan, is slechts perceptie. Voor Kosovo maakt het helemaal niet uit wie de president van Servië is. Zowel Tadić als Nikolić hanteerden altijd een harde lijn in de Kosovokwestie. Hooguit zullen zowel Brussel als Pristina meer op hun hoede zijn, omdat ze de achtergrond van Nikolić kennen.”

Als de machtsoverdracht van Tadić naar Nikolić ordelijk verloopt, is de grootste winst van deze verkiezingen voor Servië wellicht dat het aan de wereld laat zien een stabiele factor te zijn in de club van democratische staten. Na de Balkanoorlogen van de jaren negentig kreeg het Servië van Milošević een groot deel van de schuld in de schoenen geschoven, waardoor het land internationaal lang behandeld is als een paria. Nikolić zei bij zijn overwinningsrede meteen dat hij niet van plan was van het pad richting EU af te wijken. Ongeacht het exacte beleid dat Nikolić zal gaan voeren, is wellicht het belangrijkste resultaat van de verkiezingen dat Servië in de toekomst als een ‘normaal’ Europees land behandeld kan gaan worden.