Is het Verdrag van Schengen over zijn houdbaarheidsdatum heen?

Onlangs kreeg Roemenië te horen dat het land, net als buurland Bulgarije, voorlopig niet zal worden toegelaten tot het Verdrag van Schengen. Volgens de verantwoordelijke EU-ministers is er nog te veel criminaliteit en corruptie in de twee landen. Maar wat zegt de afwijzing eigenlijk over het verdrag zelf?

De Roemenen hadden er zo op gehoopt: toetreding tot het Schengengebied. Eindelijk zou hun land volwaardig lid worden van de Europese Unie. Maar tevergeefs, het verzet binnen de EU tegen de toetreding tot het verdrag van de twee jongste lidstaten bleek te groot. Vooral Duitsland en Frankrijk stelden zich uiterst kritisch op. Zo wees bondskanselier Angela Merkel op het feit dat Roemenië de beveiliging en controle van haar buitengrenzen, en dus die van de EU, niet goed op orde zou hebben. Er zou sprake zijn van grootschalige corruptie onder grensbeambten en de georganiseerde misdaad zou onvoldoende aangepakt worden. En dat terwijl de Roemeense regering de afgelopen maanden harde maatregelen heeft genomen om de corruptie tegen te gaan. Zo werden honderden medewerkers van de douane en de grenspolitie gearresteerd op verdenking van frauduleuze activiteiten.

Veel mensen zien deze campagne als het paradepaardje van president Traian Băsescu. Het staatshoofd, wiens populariteit tot een dieptepunt gedaald is, was dan ook furieus toen vorige maand bleek dat zijn land voorlopig niet zal worden toegelaten tot het Schengenverdrag. De Roemeense bevolking op haar beurt wijst met de beschuldigende vinger naar de eigen president, die in hun ogen door politiek wanbeleid debet heeft aan de afwijzing van het verzoek van Roemenië om toe te mogen treden tot het Schengengebied. Uit een peiling onder lezers van de Roemeense online krant ‘Cotidianul’ blijkt dat een overgrote meerderheid Băsescu liever vandaag dan morgen ziet vertrekken. Vooral het buitenlandse beleid van Băsescu wordt sterk bekritiseerd. Hij zou contacten met andere lidstaten laten versloffen en op gespannen voet staan met de Franse president Nicolas Sarkozy. Zaken die de kansen op toetreding van Roemenië tot het Verdrag van Schengen geen goed gedaan zouden hebben.

Opmerkelijk is het telefoontje van president Băsescu vorig week aan zijn Italiaanse ambtsgenoot Silvio Berlusconi. Daarin bood hij aan om 200 illegale Tunesische immigranten van Italië over te nemen. Italië wordt momenteel overspoeld met vluchtelingen uit Noord-Afrika en zegt de hoeveelheid niet meer aan te kunnen. Tijdelijke visa worden verstrekt en de Italiaanse autoriteiten laten de vluchtelingen zonder al te veel belemmeringen doorreizen naar buurland Frankrijk. De spanning tussen deze twee landen rondom deze kwestie is inmiddels behoorlijk opgelopen. Ook andere Schengenlanden zoals Duitsland, Nederland en Oostenrijk hebben, in de vrees dat deze vluchtelingen ook hen zullen bereiken, kritiek geleverd op de handelswijze van Italië. Zo niet Roemenië, dat als enige EU-lidstaat steun heeft aangeboden aan Italië. Het opnemen van 200 van de duizenden vluchtelingen is meer een symbolisch gebaar dan een oplossing van het probleem, maar Berlusconi liet toch zijn waardering blijken door de geste van Băsescu te kwalificeren als een blijk van grote vriendschap en solidariteit.

Maar wat probeerde Roemenië bij monde van Băsescu nou eigenlijk precies te zeggen met dit gebaar? Was het niets meer of minder dan het aanbieden van een helpende hand aan Italië of zat er wellicht meer achter? Het is verleidelijk te vooronderstellen dat achterliggende motieven wel degelijk een rol spelen, zoals het niet toelaten van Roemenië tot het Schengenverdrag en de onenigheid met Frankrijk over een heel ander migratieprobleem, te weten dat van de Roma. Het terugsturen van Roma naar Roemenië door Frankrijk heeft kwaad bloed gezet in Roemenië en is iets wat in het kader van Europese integratie en toekomstige toetreding van Roemenië tot het Schengenverdrag maar moeilijk valt uit te leggen. De kwestie die de Europese Unie op dit moment in zijn greep houdt, namelijk de vluchtelingenstroom uit Noord-Afrika, vertoont wat dat betreft grote vergelijkingen met het Roma-vraagstuk. Het heeft er daarom alle schijn van dat Roemenië met dit gebaar de vinger op de zere plek lijkt te willen leggen door te zeggen: “is dit hoe de Europese Unie omgaat met de Rechten van de Mens?”.

Zowel de discussie betreffende de Roma als de actuele ontwikkelingen rondom de Noord-Afrikaanse immigranten raken de achilleshiel van diverse EU-lidstaten, en dan vooral die in het Westen. Mooie woorden over een gemeenschappelijke Europese arbeidsmarkt en Europese integratie blijken plotsklaps niet zoveel waarde meer te hebben. De bewaking van grenzen tussen oude lidstaten wordt opgevoerd en sommige landen, waaronder Nederland en Groot-Brittannië, hebben wetten aangenomen die de mogelijkheden van Roemeense immigranten op de arbeidsmarkt sterk aan banden leggen. Dat zij in de zoektocht naar werk hun vaderland verlaten is in het licht van de economische crisis te begrijpen. De Roemeense economie heeft het de afgelopen jaren zwaar te verduren gehad. Zo steeg de prijs van levensmiddelen in het afgelopen jaar met maar liefst 36%, terwijl veel mensen tegelijkertijd hun loon zagen dalen. Zo leidde een drastische maatregel van de Roemeense overheid ertoe dat het loon van alle ambtenaren in het land met 25% gekort werd. Kortom, omstandigheden waarin corruptie en georganiseerde misdaad eerder toe dan af zullen nemen. Een mogelijk direct gevolg daarvan is het feit dat er de afgelopen maanden aan de Roemeense grens meerdere illegale transporten van goedkope levensmiddelen uit andere lidstaten zijn onderschept. Zo werd in februari 2011 aan de Roemeens-Hongaarse grens 23 ton goedkope Duitse aardappelen onderschept, met als afzender een Nederlandse expediteur.

Dit alles toont in feite aan dat het Verdrag van Schengen een ‘goed weer verdrag’ is dat maar weinig oplossingen biedt voor de problemen waarmee de Europese Unie op dit moment geconfronteerd wordt. Het ondersteunt de veelgehoorde kritiek dat het verdrag bijdraagt aan de totstandkoming van een ‘Fort Europa’, waarbij bepaalde landen of mensen worden uitgesloten. Vanuit een angst onder de ‘oudere’ lidstaten verworden de uitgangspunten van het Schengenverdrag, namelijk vrij verkeer van kapitaal, goederen, diensten en personen, tot privileges die alleen zijn weggelegd voor landen die een zekere mate van welvaart hebben ontwikkeld. Om zich verder te kunnen ontwikkelen is Europese integratie juist van groot belang voor Roemenië. Lidmaatschap van de Europese Unie zonder de voordelen van het Schengenverdrag lijkt een lege huls die eerder contraproductief werkt doordat zaken als smokkelarij en andere vormen van criminaliteit in de hand gewerkt worden. Dat het Verdrag van Schengen nu met de kwestie van de Noord-Afrikaanse immigranten ook nog eens voor verdeeldheid zorgt tussen twee lidstaten van het eerste uur, namelijk Italië en Frankrijk, doet de vraag rijzen of het verdrag nog wel van deze tijd is. Voor het overbruggen van de grote en ogenschijnlijk toenemende welvaartsverschillen binnen de Europese Unie lijkt het Schengenverdrag in ieder geval niet het juiste instrument.