Citarum: een rivier van uitersten

De Indonesische Citarum is de smerigste rivier ter wereld. Dat stelt onder meer The Guardian. Het gekke aan deze 270 kilometer lange waterweg, is dat hij niet altijd vies is geweest. Het is nog maar dertig jaar geleden dat de bevolking het water uit de rivier dronk en dat het water zó helder was dat je de vissen zag zwemmen. Een rivier van uitersten dus, onder meer te wijten aan de groeiende industrie.

Een dode hond, nee, echt geen bontmuts met staart. Noodleverpakkingen, plastic flesjes, poep en vieze luiers. Het afval ligt als een dikke deken over de rivier. In de verte zwemmen twee kinderen. Ze lachen uitbundig, hebben duidelijk plezier. Dan nemen ze allebei een hap water. Een moment van kippenvel, wetende hoe vies het water is. De onzichtbare chemicaliën nog niet eens meegerekend. De kinderen spugen het water uit, zo ver als ze kunnen. Het jochie links wint. Een high five van zijn kameraad. Daarna lachen ze beiden, nog net iets harder dan daarnet.

“De ellende begon in 1982, toen de industrialisatie op gang kwam”, verzucht Dayat Hidayat. Hidayat, 61 jaar, leeft samen met zijn vrouw, kinderen en kleinkinderen in een klein stenen huisje langs de rivierbank. “De fabrieken lozen hun chemisch afval in het water. Dat doen ze zogenaamd op geheime tijden, maar het water uit de afvoerpijp verraadt alles. Dat kleurt dan namelijk groen, geel, roze en blauw. De Citarum wordt niet voor niets The Rainbow River genoemd.” Uit een rapport van Greenpeace, verschenen in 2012, blijkt dat er hoge concentraties nonylfenol, antimoon en tributylfosfaat in de rivier zijn aangetroffen. Nonylfenol zit in verf en schoonmaakmiddel, antimoon in lood en tin en tributylfosfaat vind je terug in rubber en lijm. “Er zit ook heel veel cadmium, oftewel batterijvloeistof in het water”, zegt Hidayat met een ernstig gezicht.

Veruit de grootste vervuiler van de rivier is textielfabriek PT Gistex. PT Gistex levert stoffen voor verschillende kledingmerken, zoals Gap, Old Navy en Banana Republic. In een recent verleden zelfs ook aan H&M en Adidas. De grote vraag is waarom de overheid de fabriek niet gewoon sluit. Het lozen van chemisch afval in de rivier is namelijk bij wet verboden. Rama Ibnuakbar, vrijwilliger bij Greenpeace Indonesië, denkt wel te weten waarom de overheid niks doet: “Ik vermoed dat er corruptie in het spel is.” Zoals eerder beschreven, zit de Citarum niet alleen vol met chemische troep. Er drijft ook heel veel zichtbaar afval door het water. Omwonenden gooien gewoonweg al hun afval in de rivier. Ahmad Ashov, campagneleider bij Greenpeace Indonesië, legt uit: “Dertig jaar geleden was dat niet het geval. Dat dat nu wel gebeurt, heeft alles te maken met de explosieve bevolkingsgroei. Daarnaast is de plastic consumptie de afgelopen jaren ook flink toegenomen.”

"Als het meezit, vang ik drie kilo vis per dag"

Het dumpen van zowel chemisch als plastic afval heeft verschillende gevolgen. Om te beginnen is het aantal vissen de afgelopen jaren drastisch afgenomen. “Vroeger ving ik op een goede dag vijftien kilo”, vertelt Hidayat. “Nu is eigenlijk alleen de maand februari nog geschikt voor de visserij. Dat heeft te maken met de stand en de temperatuur van het water. Als dat allebei een beetje mee zit, vang ik drie kilo vis per dag.” De vermindering van het aantal vissen betekent automatisch een vermindering van voedsel en werkgelegenheid. Alhoewel, wat betreft dat laatste: voormalige vissers verzamelen nu vaak plastic afval uit de rivier. Dat verkopen ze dan aan een recyclingbedrijf. Zo ook Hidayat. “Met het verzamelen van plastic afval verdien ik 20.000 rupiah (1 euro 25, red.) per dag. Dat is minder dan ik verdiende aan vis, maar gelukkig wel genoeg om mijn gezin mee te onderhouden.”

Het werken als aaseter – want zo wordt een afvalverzamelaar in de volksmond genoemd – brengt wel een groot risico op ziektes met zich mee. Zeker omdat menigeen ook door de rivier zwémt en zelfs kopje onder gaat, om zo ‘gemakkelijk’ plastic afval van de bodem te rapen. “Ik doe dat niet hoor, dat zwemmen. Maar volwassenen, en soms zelfs ook kinderen, die dat wel doen, hebben vaak ernstige keel- of longklachten”, aldus Hidayat.

Hidayat ziet de toekomst van de Citarum somber in. “Ik denk dat de rivier nooit meer schoon wordt. Zolang de fabrieken hun verantwoordelijkheden niet nemen en de overheid doet alsof er niets aan de hand is…” Jumar, vroeger ook visser en nu aaseter, is het met Hidayat eens. “Ik heb al meerdere keren geklaagd bij de fabrieken, maar er verandert niks. De rivier wordt nooit meer zoals vroeger.”

Ibnuakbar ziet de toekomst van de Citarum ook niet rooskleurig in, maar vindt het niet eerlijk om de overheid en de fabrieken de schuld van alles te geven. “De mensen hier dumpen hun afval in het water en dragen dus net zo goed bij aan de vervuiling van de rivier. Er is trouwens ook nog een grote groep mensen die überhaupt niet weet dat de rivier vies is. Ik denk daarom dat scholing voor nu het belangrijkste is.” Zijn gelijk over het belang van scholing blijkt wel uit een enquête van Greenpeace, afgenomen in 2011. Uit de resultaten wordt duidelijk dat inderdaad maar liefst 36 procentan de mensen die stroomafwaarts aan de rivier woont en het rivierwater indirect gebruikt, geen idee heeft dat het water vervuild is. En ruim een kwart van de mensen die stroomopwaarts aan de rivier woont en het rivierwater direct gebruikt, is van mening dat het geen enkel probleem is dat het zo vies is.

Als het aan de overheid ligt, is het rivierwater in 2018 weer zwembaar. “Ja, dat heeft een gouverneur inderdaad gezegd”, bevestigt Ashov. “Vlak daarvoor meende hij dat het water dan weer drinkbaar zal zijn, maar daar kwam hij kennelijk snel op terug.” Hij lacht. “De man heeft de Citarum in ieder geval op zijn prioriteitenlijstje gezet en er ligt een implementatieplan klaar, dus wie weet. Fingers crossed.”