Nederland is nu de enige met vingerafdrukbank

Twee jaar na de invoering houdt de Paspoortwet de gemoederen nog steeds flink bezig: de organisatie Privacy First spande onlangs een rechtszaak aan tegen de staat, en zelfs de Europese Unie bemoeit zich nu met de rechtmatigheid van de Nederlandse wetgeving.   

In de twee jaar ervoor broeit het ook rondom de wet. In februari 2009 werd de nieuwe Paspoortwet met de vingerafdrukbank gekozen tot grootste privacyschending van het jaar. Tijdens de uitreiking van de Big Brother Awards, georganiseerd door het Amsterdamse debatcentrum De Balie en burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom, kreeg het ministerie van Binnenlandse Zaken zowel de publieksprijs als de prijs voor overheidsinstellingen, vanwege de centrale opslag van vingerafdrukken die de Paspoortwet introduceert.  

De Paspoortwet komt voort uit Europese regelgeving over het opnemen van biometrische gegevens in paspoorten van EU-lidstaten. In 2004 kwam de Europese Unie met een richtlijn die bepaalt dat alle EU-lidstaten vingerafdrukken moeten opnemen in hun reisdocumenten. Dit zou fraude en vervalsing tegengaan. Nergens in deze richtlijn is echter vastgelegd dat de lidstaten deze gegevens moeten opslaan en bewaren. De Nederlandse regering heeft hier echter wel voor gekozen en sinds 21 september 2009 is de nieuwe Paspoortwet een feit. De wet regelt niet alleen de huidige decentrale opslag van vingerafdrukken bij gemeenten, maar ook wordt er gewerkt aan een landelijke database. De reden voor het opslaan van vingerafdrukken kan gevonden worden in de schat aan informatie die een dergelijke databank biedt voor justitie; opsporingen en misdrijven zouden makkelijker opgelost kunnen worden.  

Bezwaren

Maar er kleven bezwaren aan de vingerafdrukbank. Zoals gezegd is de databank nauw verweven met zorgen over de privacywaarborg van de Nederlandse burger. Een veelgehoorde zorg is dat de database gehackt zou kunnen worden door criminelen die identiteitsdiefstal willen plegen, iets waarvoor de AIVD al eerder waarschuwde. Een ander bezwaar is dat iedere Nederlander met de opslag als potentiële crimineel wordt gezien. Daarnaast speelt mee dat de gegevens uit de database voor steeds meer doeleinden gebruikt kunnen worden zonder dat de Nederlandse burger daarvan op de hoogte wordt gesteld, laat staan ermee instemt. Bovendien wijzen veel juristen op het feit dat het recht van iedere burger om niet mee te werken aan zijn of haar veroordeling verloren zal gaan. Ten slotte stelt de onafhankelijke organisatie Privacy First op haar website dat burgers die slachtoffer worden van diefstal of oneigenlijk gebruik van hun vingerafdrukken, bij geen enkele overheidsinstantie verhaal kunnen halen. De nieuwe Paspoortwet stelt namelijk dat niemand verantwoordelijk kan worden gehouden voor schade of diefstal van de gegevens.

Privacy First kwam vanwege de Paspoortwet groot in het nieuws toen zij in mei 2010, samen met 21 mede-eisers een rechtszaak aanspande tegen de staat over de centrale opslag van vingerafdrukken. De eis van de aanklagers was dat de Paspoortwet onrechtmatig zou worden verklaard, omdat de wet in strijd is met mensenrechten, met name het recht op privacy. Begin februari dit jaar werden zowel Privacy First als de 21 mede-eisers niet-ontvankelijk verklaard, omdat iedere burger zelf naar de rechter kan stappen en Privacy First geen eigen belang verdedigt volgens de rechter. De organisatie heeft na de uitspraak aangekondigd in hoger beroep te gaan.  

Niet alleen Privacy First heeft kritiek op de nieuwe Paspoortwet, ook de mensenrechtencommissie van de VN is kritisch over de gevolgen voor de privacy en ook in Brussel is de Nederlandse Paspoortwet inmiddels een hot topic. Europarlementariër Sophie in ’t Veld van D66 is al jaren actief op het gebied van privacybescherming. Ook zij is het niet eens met de Nederlandse opslag van vingerafdrukken in een centrale database. Op haar website zegt zij dat de Nederlandse overheid haar burgers behandelt als "potentiële criminelen". Op aandringen van In ’t Veld heeft verantwoordelijk Eurocommissaris Vivane Reding van Justitie en Grondrechten begin februari toegezegd te laten onderzoeken of de Nederlandse opslag van vingerafdrukken in strijd is met Europese regelgeving over bescherming van data. Direct na de invoering van de Nederlandse Paspoortwet in 2009 had In ’t Veld vragen gesteld aan de Eurocommissaris, maar Reding zei toen nog dat de opslag van vingerafdrukken een zaak van de lidstaten is en niet van Europa.  

Groot-Brittannië als voorbeeld

Opvallend is dat de regering in Groot-Brittannië in december juist besloot om de biometrische ID-kaarten af te schaffen en de database waarin vingerafdrukken en pasfoto’s van Britse burgers bewaard worden te vernietigen. Op de website van het ministerie stelt verantwoordelijk minister Theresa May dat er een balans gevonden moet worden tussen nationale veiligheid en maatschappelijke vrijheden. De biometrische ID-kaart was oorspronkelijk ingevoerd als middel in de strijd tegen het terrorisme onder de vorige Labour-regering van Gordon Brown. De huidige regering is echter van mening dat dit doel geen rechtvaardiging is voor het grote beroep dat gedaan wordt op de privacy van de Britse burgers. Minister van Binnenlandse Zaken Damian Green stelt op de website van zijn ministerie dat de biometrische ID-kaart opdringerig, intimiderend, ineffectief en duur was. Op de website van het ministerie is zelfs een filmpje geplaatst waarin te zien is hoe de database vernietigd wordt, zodat burgers bevestigd krijgen dat hun privacy gewaarborgd is.  

Een aantal mensen stelt nu dat Nederland een voorbeeld zou moeten nemen aan de Britten. Zeker omdat Nederland nu het enige land is binnen de Europese Unie dat de vingerafdrukken van haar burgers opslaat in een database. Ook gaan er stemmen op die zeggen dat het afschaffen van de biometrische database in Groot-Brittannië bewijs is dat de beveiliging van de persoonsgegevens niet te garanderen is.

Het lijkt er op dat de Nederlandse regering gehoor geeft aan deze geluiden, want de VVD verklaarde begin februari dat de partij zich, net als een meerderheid van de oppositie, tegen de centrale opslag van vingerafdrukken heeft gekeerd. Maar dat ook de decentrale, gemeentelijke opslag hiermee geannuleerd zal worden lijkt onwaarschijnlijk. Voor Privacy First is het echter duidelijk dat de privacyrechten van de burger het gaan winnen van de politiek. In een persbericht van 16 februari stelt de organisatie dat zij de zaak "linksom of rechtsom" verwacht te gaan winnen.