Voormalig Russisch huurlingenleger verspreidt via X desinformatie in Nederland

Propaganda afkomstig van het Russische Wagner-netwerk blijft circuleren op Nederlandstalige sociale media. Onderzoek van collectief Open Eyes laat zien dat veel berichten met anti-Oekraïnse desinformatie die via X en Instagram een groot bereik halen, gemaakt zijn door de Foundation to Battle Injustice. Deze door de Europese Unie gesanctioneerde nep-NGO is onderdeel van het voormalige Russische huurlingenleger Wagner.

De Wagner-groep was een berucht Russisch huurlingenleger dat jarenlang werd ingezet bij militaire operaties en online beïnvloedingscampagnes namens het Kremlin. Ook na de dood van oprichter Jevgeni Prigozjin blijven aan Wagner verbonden netwerken actief met het verspreiden van complottheorieën en anti-Oekraïense propaganda. De berichten bevatten desinformatie over thema’s als vermeende door Oekraïne ontvoerde kinderen en vermeende discriminatie van pro-Russische Europeanen. Deze posts zijn soms tienduizenden keren bekeken.

Zie je in een filmpje over corruptie in Oekraïne heel groot in rode letters FBI links bovenin? Dan gaat het waarschijnlijk niet om onderzoek van de bekende Amerikaanse inlichtingendienst. Dit materiaal komt van de Foundation to Battle Injustice, een Russische ‘stichting’ die beweert onafhankelijk onderzoek te doen naar onrecht en mensenrechtenschendingen. In werkelijkheid is deze ‘FBI’ in 2021 opgericht door de voormalige baas van de Wagner-groep, Jevgeni Prigozjin. Vanwege de grote hoeveelheid desinformatie die de organisatie verspreidt, staat de stichting inmiddels op Europese sanctielijsten.

Binnen het project Signal Jam doen journalisten en programmeurs van het collectief Open Eyes onderzoek naar de verspreiding van desinformatie rondom de oorlog in Oekraïne. Tien jaar na de Russische beïnvloeding rondom het Oekraïne-referendum brengen zij in kaart hoe Rusland nu het debat rondom de oorlog systematisch probeert te sturen met desinformatie. Hierbij kijkt Open Eyes ook naar hoe narratieven uit 2016 gerecycled worden in 2026. Ze gebruiken hiervoor sociale media-onderzoek en OSINT-technieken en doen onderzoek naar de fysieke aanwezigheid van Russische verspreiders van desinformatie in Nederland. Eerder toonde dit onderzoek al aan dat buitenlandse desinformatie over de Hongaarse verkiezingen ook in Nederland wordt gebruikt.

Het post-Prigozjin tijdperk
De oprichter van de Foundation to Battle Injustice (Stichting BI), Jevgeni Prigozjin, kwam in 2023 om bij een vliegtuigongeluk, vlak nadat hij zich tegen de Russische president Poetin had gekeerd. “Alle voormalige bezittingen van Prigozjin zijn overgenomen door de inlichtingendiensten”, stelt Lou Osborne, medeoprichter van INPACT, de organisatie achter het onderzoek All Eyes on Wagner .

Na de dood van Prigozjin werden de activiteiten achter de schermen grotendeels samengevoegd met de desinformatiecampagnes van Storm-1516. Deze laatste organisatie probeerde onder andere verkiezingen in Moldavië en Duitsland te beïnvloeden en is er volgens de Franse regering primair op gefocust om de Europese publieke steun voor militaire en economische hulp aan Oekraïne te ondermijnen. Maar stichting BI publiceert ook nog steeds onder de eigen naam. Deze wordt inmiddels geleid door Mira Terada, een protegé van Prigozjin die eerder een celstraf in Amerika uitzat wegens witwassen.

Stichting BI richt zich voornamelijk op het Westen en probeert kwetsbaarheden uit te buiten, zegt Osborne. “Bijvoorbeeld incidenten in verband met politiegeweld die worden afgeschilderd als schendingen van de mensenrechten, of het spreken van ‘politieke gevangenen’ in strafzaken tegen bepaalde Europese burgers.”

De toon is er in de laatste jaren niet milder door geworden. En de narratieven die ze verspreiden blijven vaak nog lang dooretteren op sociale media. Met de hulp van een selecte groep ‘influencers’, waaronder de Nederlandse pro-Russische complotdenker Sonja van den Ende, rollen ze in korte tijd hun verhalen uit op sociale media. Daar bereikt de desinformatie een enorm publiek: in december 2023 ging zelfs een derde van alle posts op X rondom Zelensky over een vals verhaal van de Stichting BI.

Extreme thema’s
De verhalen die de Nederlandse tak van X bereiken, variëren enorm qua thematiek en extremiteit. Zo wordt een ‘documentaire’ over de vermeende corruptie van Zelensky en EU-gelden gretig gedeeld door accounts als Gewoon Merel (meer dan 20.000 keer bekeken) en Margie (meer dan 10.000 keer bekeken). Margie lijkt de post te hebben gevonden bij SGAnon, die ook wel bekend staat als The Q News Patriot, een kanaal dat vuistdiep in allerlei obscure complottheorieën zit en sterk is gelinkt aan de QAnon-beweging. Hier is de post meer dan 700 duizend keer bekeken en het lijkt in dit geval het belangrijkste startpunt te zijn van de desinformatie. SGAnon (120.000+ volgers) plaatst vaker inhoud van de stichting BI. Het account deelde recent ook een onjuist verhaal over hoe Oekraïne Europese rivieren zou vervuilen.

Maar dit voorbeeld is nog relatief normaal in vergelijking met sommige andere berichten die de stichting BI online rondpompt. Zo verspreiden ze onjuiste theorieën over Oekraïeners die massaal kinderen zouden ontvoeren, of vrouwen in Oost-Oekraïne gedwongen kunstmatig zouden insemineren. Ook gaat het vaak over ‘pro-Russische EU-burgers’ die zouden worden gediscrimineerd, een nieuwe versie van de zeer bekende en oude Russische complottheorie dat Russen worden gediscrimineerd in bijvoorbeeld Oekraïne. In Nederland verspreiden onder andere CS en Kris van Emmerick het onjuiste bericht dat artsen in Europa mensen een behandeling zouden weigeren als ze tegen het Rusland-beleid van hun regering zouden zijn.

Volgens Osborne spelen twee mechanismen een rol bij dit soort berichten van de stichting BI. Allereerst spelen volgens de onderzoeker die extreme boodschappen in op sterke emoties zoals woede, waarmee potentieel veel mensen worden aangesproken. Daarnaast gaat het om het veroorzaken van nog meer verdeeldheid en juist nog meer mensen te polariseren die geneigd zijn in complottheorieën te geloven. “Het doel is niet om te overtuigen, maar om te polariseren, te verdelen en het wantrouwen in democratische processen en instellingen te vergroten,” aldus Osborne.

Het is niet alleen X waar deze inhoud opduikt. De propaganda bevindt zich ook op Instagram. Over het algemeen richten de desinformatie-campagnes zich op de platforms waar hun doelgroep zich bevindt, ziet Osborne. “West-Europese doelgroepen zijn vaker te vinden op X en Instagram.”

Deze posts laten zien dat het bereik van organisaties als de Foundation to Battle Injustice enorm kan zijn. Na de dood van Prigozjin is de organisatie verder gegaan met het verspreiden van desinformatie die ook in Nederland terechtkomt.

Het is belangrijk hun activiteiten te zien als onderdeel van een groter ecosysteem, waarschuwt Osborne. “Hun artikelen en filmpjes maken vaak deel uit van grotere campagnes, die veel aandacht trekken en een groot bereik hebben.”