Europa: de waardenmaatschappij?

Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens gaat het Zwitserse verbod op het bouwen van minaretten nader onderzoeken. Mogelijk is het in strijd met Europese mensenrechtenverdragen. Maar is hier niet sprake van een symbool en gaat het daadwerkelijk om een toenemende angst voor de islam in heel Europa? 

De Zwitserse bevolking stemde afgelopen 29 november per referendum over het verbod op minaretten. De Zwitserse Volkspartij (SVP) stond aan de wieg van dit verbod en verklaarde tegen minaretten te zijn omdat deze als 'religieuze machtssymbolen' zouden werken. Een ruime meerderheid van de Zwitsers  (57,5 procent) stemde voor het verbod. SVP-Kamerlid Walter Wobmann verklaarde achteraf het behaalde succes “een stap in de goede richting tegen de islamisering” te vinden.

De uitkomst van het referendum was verrassend, aangezien in de peilingen nog naar voren kwam dat ruim 53 procent van de bevolking tegen een dergelijk verbod wilde stemmen. Daarbij waren zowel de Federale Raad (de Zwitserse regering) als het Zwitserse parlement tegen. Vanuit het buitenland kwam veel kritiek. Naast internationale moslimorganisaties – die zelfs opriepen tot een boycot van Zwitserland, veroordeelde ook het Vaticaan het verbod. Volgens het Vaticaan zou het duiden op een zorgelijk “groeiend onbehagen over de relatie tussen religie en cultuur”.

Maar ook uit de seculiere en politieke hoek kwam veel kritiek. De Verenigde Naties en Amnesty International verklaarden dat het minarettenverbod in strijd zou zijn met godsdienstvrijheid. De Nederlandse minister van Binnenlandse Zaken Ter Horst vond het "zeer bedroevend" en minister van Buitenlandse Zaken Verhagen vroeg zich af of het verbod "in strijd met de mensenrechten” was. De Franse minister van Buitenlandse Zaken Kouchner was “geschokt” en vond het “een blijk van intolerantie”. Zweden, dat nu voorzitter is van de Europese Unie, vond het minarettenverbod “op alle fronten negatief”.

"Wat in Zwitserland kan, kan in Nederland ook"

Maar positieve reacties waren er ook, van rechtse partijen door heel Europa. De Nederlandse PVV en het Belgische Vlaams Belang kondigden beide aan voor eenzelfde verbod in eigen land te gaan pleiten. “Wat in Zwitserland kan, kan in Nederland ook”, reageerde Geert Wilders. Maar ook de Italiaanse Lega Nord, de Oostenrijkse FPÖ en het Franse Front National prezen Zwitserland. “De elite zou eens moeten stoppen met de hoop en angsten van de Europese burgers te ontkennen. De burgers hebben nu – zonder godsdienstvrijheid aan te tasten – het provocerende symbool van politieke moslimgroepen verworpen”, verklaarde Marine Le Pen van Front National. Roberto Calderoli van de Lega Nord, een van de Italiaanse coalitiepartijen ging zelfs nog een stapje verder: “Zwitserland zendt ons een duidelijk signaal: ja tegen kerkklokken, nee tegen minaretten.”

De vraag blijft: hoe kan het dat het kalme Alpenland, dat toch zo weinig problemen kent met haar ongeveer 400.000 moslims (nog geen 5 procent van de bevolking) en met slechts vier minaretten, voor dit verbod heeft gestemd? De minaret is vooral een symbool waar tegen is gestemd. In feite legt het een diepgewortelde angst voor de islam bloot, die in toenemende mate zichtbaar wordt.

Is Zwitserland een voorbode voor andere Europese landen, die op een gelijke manier zouden stemmen als ze de kans kregen? Of sterker: is deze angst voor de islam een Europese angst? In de Europese Unie wonen momenteel ongeveer 15 miljoen moslims, ongeveer 3 procent van de bevolking, maar deze percentages verschillen sterk per land. Ook in Duitsland en Denemarken werd al gesproken over minaretten en in Frankrijk geldt een hoofddoekjesverbod op scholen. Verder was er in tal van andere Europese landen discussie over een eventueel verbod van de burka. Uit recent Duits onderzoek blijkt dan ook dat veel Europeanen bang zijn dat moslimimmigranten de Europese waarden aantasten. Duitsers en Fransen zouden in een referendum voor respectievelijk 44 procent en 41 procent voor een gelijk verbod stemmen. Tot slot ziet 55 procent van alle Europeanen de islam als een intolerante religie. Dit verklaart gedeeltelijk dat het minarettenverbod door heel Europa tot heftige reacties leidde. Andere landen zijn inderdaad bang dat Zwitserland navolging gaat krijgen in eigen land.

Mensenrechten

Landen zijn bang voor de aantasting van de Europese waarden. De Europese Unie beschouwt mensenrechten echter als een van haar belangrijkste waarden. Met het Verdrag van Lissabon gaat de EU zelfs nog een stapje verder. Volgens artikel 2 van het verdrag, dat over de waarden van de EU spreekt, wordt de eerbiediging van de mensenrechten, waaronder de rechten van minderheden specifiek genoemd “in een samenleving die wordt gekenmerkt door pluralisme, non-discriminatie, verdraagzaamheid, solidariteit en gelijkheid”.

Met het Verdrag van Lissabon zal de EU als geheel toe gaan treden tot het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden, het EVRM. Dit impliceert dat er binnen de Europese Unie nog meer nadruk wordt gelegd op de mensenrechten. Binnen het EVRM zijn ook een aantal artikelen die in deze kwestie interessant zijn. Zoals het verbod op discriminatie, de vrijheid van godsdienst, maar ook de vrijheid van vereniging van politieke partijen.

Burgers kunnen naar het Hof van het EVRM stappen wanneer ze zich benadeeld voelen in hun recht. In het geval van het minarettenverbod is de voormalige woordvoerder van de moskee van Genève, Hafid Ouardiri, op 15 december naar het Hof van het EVRM gestapt. Hij voelt zich gediscrimineerd en aangetast in zijn vrijheid van godsdienst. Hij vertegenwoordigt hiermee de moslimgemeenschap, waaronder ook de Albanees Mutalip Karaademi uit Langenthal. Hij immigreerde 26 jaar geleden naar Zwitserland. De minaret van zijn moskee zou gebouwd worden, maar dit gaat nu niet meer door in verband met het minarettenverbod. “De toevoeging van een minaret was eigenlijk niet zo belangrijk, het was eigenlijk slechts een extra ornament”, zegt Karaademi. “Maar nu gaat het me om het principe.”

Het EVRM zal uitsluiting moeten geven of het minarettenverbod in Zwitserland in strijd is met de mensenrechten. Maar dit zal niet gemakkelijk zijn. Zoals de president van het Hof van het EVRM Jean Paul Costa opmerkte, is het verbod “een complex juridisch probleem”. Maar zelfs als dat het geval zou zijn, dan doet dat nog niets af aan de onderliggende angst voor de islam die blijkbaar toeneemt in heel Europa.