Wachtend op de oversteek in de tentenkampen van Calais

Je moet over een droge sloot om er te komen. Een vergeeld matras, oude kleding, een fietsframe zonder wielen en kleurrijke delen van aan flarden gescheurd tentdoek vormen opgestapeld de entree van het tentenkamp. Bij de eerste stap zakt je voet in het matras, een paar centimeter naar beneden. Een wolkje oranjebruin stof stijgt op, om vervolgens te worden meegevoerd door de wind en weer iets verderop te landen. Het heeft hier al tijden niet geregend. 

Op het eerste gezicht had deze plek overal ter wereld kunnen zijn. Zuidelijker, westelijker, verder weg. Maar het gaat over een tentenkamp aan de rand van Calais. Voorheen ook wel de ‘Jungle van Calais’ genoemd, maar na de ontruiming van het informele grote kamp aan de duinen, ontstonden er kleinere kampementen op verborgen plekken zoals hier, in bosjes naast de snelweg.

De mensen leven niet alleen rondom Calais, maar ook in de omgeving van buurstad Duinkerke. Deze twee Noord-Franse steden liggen aan de kust van het Verenigd Koninkrijk. Op zo’n vier uur rijden van het middelpunt van Nederland, brengen duizenden mensen die de oversteek van het Noordzeekanaal willen maken hun dagen door in tentenkampen die wekelijks door de politie worden ontruimd.

Achter het bosje dat een droge sloot omringt, is een klein veldje. Er staan nauwelijks bomen en er is nu niemand te bekennen, maar sporen van leven zijn overal. Etensresten, verpakkingen, plastic, kleding. Verbogen tentstokken zitten vast in de harde grond. De grassen en struiken zijn er hard en scherp, heideachtig. Op een zo plat mogelijke ondergrond staat een tent. Daarachter nog meer. Even verderop bevindt zich een vuurplaats, omringd door tegels en keien. Een metalen winkelkar staat een meter naast de kleine vuurcirkel, half gevuld met dode takken. De zon staat hoog en prikt door de glazen van een goedkope zonnebril. 

In een van de tenten klinkt het geluid van een rits. Er komt een man naar buiten. Zijn achterhoofd glinstert een beetje, van druppels zweet. Met op zijn gezicht een timide glimlach, knikt de man. “Bonjour’’, zegt hij in voorzichtig Frans. Hij vervolgt zijn weg, sloffend op badslippers over het kronkelpad dat hier in de loop van de tijd is ontstaan. Met een lege jerrycan losjes in de hand verdwijnt hij achter een struik.

Even verderop loopt een vergelijkbaar pad naar een meer beschutte plek. Een groep mensen staat daar samen in de schaduw. Het ziet er oncomfortabel uit, alsof ze er al uren staan. Een omgevallen boom dient als bank voor een gezin uit Afghanistan. Ze vallen op omdat de meerderheid van de mensen in dit kamp uit Eritrea of Soedan komt. Het kleinste meisje lijkt de enige die zich niet verveelt: ze is druk bezig met het knopen van een armbandje. 

Een groep jonge jongens komt aanlopen met volle tassen. Sommige kunnen niet eens meer dicht, toch zien ze er licht uit. Tussen de rits van een rugzak rafelt oranje stof naar buiten. Ook uit andere tassen steken flarden van dezelfde opvallende kleur. Eerst lijkt het op kleding. Tot de jongens de tassen neerzetten. Het zijn zwemvesten. 

De route naar het Verenigd Koninkrijk ziet er niet meer uit zoals mensen haar kennen. Wie aan migranten in Noord-Frankrijk denkt, denkt misschien aan migranten die zich verstoppen in vrachtwagens richting Dover. De afgelopen decennia zijn de controles rond de havens en de Kanaaltunnel sterk aangescherpt. Zodanig dat de vrachtwagen niet alleen een zo goed als verdwenen als optie is, maar ook dat de oversteek veel gevaarlijker en moeilijker geworden is. 

Eind 2018 begonnen mensen de oversteek met rubberboten te maken. Sindsdien zijn er volgens het Engelse Ministerie van Binnenlandse Zaken 205.000 mensen via deze route in het Verenigd Koninkrijk aangekomen. Toenemende grenscontroles hebben andere routes dusdanig moeilijker gemaakt, waardoor de rubberboot een in toenemende mate dé manier werd om het Kanaal over te steken. Er blijven steeds minder opties over. Het gemiddelde aantal mensen per boot neemt ook elk jaar toe, van 7 mensen per boot in 2018 tot 65 in het jaar dat eindigt in juni 2026.

De kust wordt intensief bewaakt. Het Verenigd Koninkrijk financiert sinds eind 2019 een deel van die Franse operaties. Voor de komende periode zijn opnieuw honderden miljoenen ponden beschikbaar gesteld om overtochten tegen te gaan. 

Over hoe een poging ’s nachts verloopt, vertellen de mensen in het kamp weinig. Wat zo’n nacht met mensen doet, is overdag zichtbaar. Elke dag delen noodhulporganisaties droge kleding en eten uit aan mensen die terugkeren. Urenlang zijn ze wakker, verstopt in de duinen, uit het zicht van de politie, wachtend tot er een boot komt.

Soms komt de boot niet. Soms worden mensen tegengehouden voordat ze het water bereiken. Dan wacht het kamp opnieuw. En als hun tenten er niet meer staan, zoeken zij een andere plek. De tassen worden weer neergezet, de zwemvesten opgeborgen. Voor de zoveelste keer wordt het vuur aangestoken om water op te koken en thee te maken. De bruine grond van het schaduwplekje wordt nog platter, nog harder. En de omgevallen boom zal nog vaker bank zijn, daarop rusten binnenkort opnieuw vermoeide benen.

Een vrouw vertelt dat ze al acht keer heeft geprobeerd over te steken. Ze haalt haar schouders op wanneer ze het vertelt. Voor sommigen duurt het verblijf in Calais dagen. Voor anderen weken, of zelfs maanden. De zwemvesten liggen te wachten. Tot de wind op zee gaat liggen. Tot groen licht. Tot het weer tijd is om de tocht te wagen.