Zimbabwe is uitverkocht

Mugabe wordt al jarenlang in één zin genoemd met mensenrechtenschendingen. Internationale waarnemers berichten over het leed van het Zimbabwaanse volk, landonteigening van boeren, armoede en martelingen. Zimbabwe staat inmiddels aan de rand van de afgrond. Terwijl de bevolking verhongert, verrijkt de regering zich. Hoe lang kan dit nog duren?

Benzine is uitverkocht, patatketen Wimpy’s verkoopt geen enkele bal gehakt en de schappen cola in de supermarkt zijn nagenoeg leeg. Het Zimbabwaanse volk dat vlakbij de grenzen woont, kan zich smokkelend meester maken van wat voedsel, maar in de binnenlanden van Zimbabwe is de situatie nog schrijnender.

Het financiële dagblad schreef in 2006 al over een ‘hyperinflatie’ van achthonderd procent. Volgens de Reserve Bank van Zimbabwe bedraagt dat percentage nu zelfs achtduizend procent. Een daarop volgende zorg is het gebrek aan cash, het geld verliest vliegensvlug zijn waarde dat er simpelweg niet meer voldoende is. Ondertussen kabbelt het leed voort, de toestand verslechtert.

Blanke privileges

Zimbabwe stond bekend als ‘de graanschuur van Afrika’ en ook als 'de parel van Afrika'. Toeristen in het Zuid-Afrikaanse land worden verwend met de nodige pracht en praal. De Victoria watervallen zijn letterlijk overdonderd, natuurparken als Hwange National Park en de ruïnes van Groot-Zimbabwe zijn adembenemend. Compleet omringd door buurlanden (Mozambique, Zuid-Afrika, Malawi, Zambia en Botswana), is Zimbabwe elf keer zo groot als Nederland. Het telt momenteel zo’n dertien miljoen inwoners. De belangrijkste bevolkingsgroepen zijn hoofdzakelijk de Shona in het Noord-Oosten (ongeveer 73 procent) en de Ndebele (17 procent) in het Zuid-Westen.

Het conflict dat heerst, bestaat niet uit een onderlinge strijd tussen deze twee ‘stammen’, zoals veel Afrikaanse conflicten. Het conflict ontstond al in de negentiende eeuw toen Cecil Rhodes met zijn British South Africa Company (BSAC) het land omdoopte tot Rhodesië. Verblind door het goud van Zuid-Afrika, zochten ze vooral nóg meer rijkdom in Zimbabwe. Ze deelden het land in tweeën om vervolgens de beste lappen grond toe te bedelen aan het blanke volk, Afrikanen stopten ze in reservaten. De blanken werden bevoordeeld door de regering: ze hadden als enige stemrecht. Onder leiding van de onlangs overleden Ian Smith telden de reservaten in 1976 680.000 Afrikaanse boerenbedrijven, tegenover 6.682 blanke boerderijen in het blanke gebied. Van een eerlijke verdeling was dus duidelijk geen sprake.

De opkomst van Mugabe

Deze moedeloze situatie riep bij de zwarte bevolking veel weerstand op. Ze moesten het met z’n allen rooien op slechte en tegelijkertijd schaarse grond. Uit armoede werkten ze voor de blanke boeren. In de jaren vijftig kliekten jonge intellectuelen en vakbondslieden samen. Ze kwamen op voor algemeen kiesrecht en onafhankelijkheid voor de Afrikanen. Na het verbod op verschillende partijen waar ze aan deelnamen ontstond de partij Zimbabwe African National Union (ZANU). De partij waar Mugabe uiteindelijk groot mee is geworden.

ZANU en zijn volgelingen gingen in 1965 de strijd aan met de blanke regering, met als tactiek het uitmoorden van blanke gezinnen. De blanken zouden verjaagd worden en een economische crisis zou ontstaan. Het regime van Ian Smith ging daar fel tegen in. Zijn antiterreurbrigades martelden burgers dood die het verzet steunden. Het bloedvergieten eindigde in 1979 na een compromis met de Britse regering. Op 18 april 1980 werd Zimbabwe onafhankelijk. Mugabe werd de eerste premier. In 1987 trad hij officieel aan als president. Sindsdien is hij niet meer vertrokken.

Mugabe en zijn machtsbehoud

De inmiddels 84-jarige president dankt zijn populariteit in eerste instantie vooral aan zijn rol in de 15-jarige bevrijdingsoorlog. Na zijn aantreden in 1980 bloeit de economie kortstondig op, maar in de jaren negentig ontstaat onrust: armoede neemt toe, koopkracht daalt terwijl de regering zichzelf juist verrijkt. Op die manier wordt de politieke bewustwording van het volk alsmaar groter, met stakingen en opstanden als gevolg.

Mugabe voelt nattigheid, maar denkt er niet aan om de macht uit handen te geven. Om zijn zwarte achterban te vergroten gaat hij over op een nieuwe strategie: de landonteigening van blanke boeren. Met veel geweld en intimidatie verjagen oorlogsveteranen de blanke boeren en steken bedrijven in brand. Boeren en hun personeelsleden worden slachtoffer van moord, mis- handeling en ontvoering. Deze landonteigeningsoorlog blijkt geen garantie voor Mugabe’s machtsbehoud. Terwijl de blanke boeren en hun landbouwkennis zijn verdreven, is de productie van de nieuw gevestigde boeren over het algemeen erg laag. Zo wordt Zimbabwe van een belangrijke exporteur van landbouwproducten een groot importeur. Desondanks krijgt Mugabe tijdens de verkiezingen van 2002 54 procent van de stemmen. Extreme manipulatie of heeft de dictator daadwerkelijk veel aanhang?

Volgens Pascal Richard van Zimbabwe Watch (coalitie van nationale en internationale organisaties die zich inzet voor de rechten van de mens in Zimbabwe) heeft het te maken met een beetje van allebei. “De verkiezingen zijn wel gemanipuleerd. Als ze namelijk eerlijk waren verlopen, had Mugabe de verkiezingen niet gewonnen, maar door zijn apparaat heeft Mugabe nog steeds veel steun, vooral in de gebieden waar de oppositie niet aan het woord komt. Zo heeft hij een monopolie op radio en televisie en kranten bereiken niet alle gebieden. Daarbij is er veel intimidatie en dus ook misinformatie.”

Drukmiddelen

Voor de internationale gemeenschap was dit een reden om in te grijpen, maar de sancties van de Europese Unie hebben tot dusver weinig effect gehad. Naar aanleiding van de landonteigening van blanke boeren worden zogenoemde ‘gerichte sancties’ tegen de Zimbabwaanse regeringselite afgekondigd. De dictator stelt dat het Westen en de blanken zich buiten Zimbabwaanse aangelegenheden moeten houden.

Ook de grootschalige ontruimingen die in 2005 plaatsvonden onder de naam ‘Operation Murambatsvina’ (wat zoveel betekent als ‘we ruimen de rotzooi op’), is internationaal veroordeeld. In het gebied waar de oppositie veel aanhang heeft, zijn honderdduizenden mensen uit huis gezet, woningen en bedrijven worden platgewalst, maar ook deze internationale veroordeling heeft niets veranderd voor de gemiddelde Zimbabwaan. Volgens Richard hebben de grote Westerse landen hun invloed ook erg overschat. “Ze hebben zichzelf buitenspel gezet. De EU heeft banktegoeden bevroren, maar dat geeft geen verandering in het beleid. De unie heeft te weinig drukmiddelen. Neem de EU-top in Lissabon van december 2007. Mugabe was niet welkom, maar zat er uiteindelijk wel. Dat hij toch komt opdagen is voor hem en zijn volk een overwinning op de voormalige koloniale landen.”

Maar wie kan Zimbabwe wel hulp bieden? Wie heeft er de gewenste drukmiddelen? “Veel bedrijven in Zimbabwe zijn van Zuid-Afrikaans eigendom. Zij kunnen druk zetten. De beste druk komt vanuit de regio, bijvoorbeeld van de SADC ( Zuidelijk Afrikaanse ontwikkelingsgemeenschap). Zij zijn inmiddels in onderhandeling met de Zimbabwaanse regering, maar de vraag is of de regering meewerkt en of ze zich houdt aan gemaakte afspraken.” Volgens Richard is de EU overigens ook niet zo fideel. “De EU meet met twee maten. De verkiezingen in Nigeria verliepen ook oneerlijk en rampzalig, maar daar is geen ophef over geweest. Nigeria is politiek gezien voor Europa veel interessanter dan Zimbabwe.”

Kenia versus Zimbabwe

Ondertussen rommelt het niet alleen in Zimbabwe. Ook Kenia kampt met grote problemen, maar daar gaan burgers in groten getale de straat op, ze eisen verandering. Je verwacht na zoveel jaren ellende in Zimbabwe op korte termijn eenzelfde tafereel. Volgens Pascal Richard is dat niet te vergelijken. “Het verschil met Kenia is volgens mij dat Kenia meer open is. In Zimbabwe houdt Mugabe álle macht in handen, hij heeft alles onder controle; het leger, de politie en de media. Vergeet niet dat als mensen in Zimbabwe de straat op gaan, ze meteen in elkaar worden gemept.”

De bevolking heeft ondertussen niets meer te verliezen zou je denken. “Vergelijk het op Europees gebied met de situatie in de DDR vroeger. Als je in dat gebied leeft, is de vraag: wie kan ik vertrouwen? In Zimbabwe kun je eigenlijk niemand vertrouwen, de geheime dienst zit overal. Je moet veel organiseren, wil je echt een opstand veroorzaken. Ondertussen denkt niemand aan een opstand, maar zijn ze continu bezig met het regelen van voedsel en water.” Een werknemer van het Zimbabwaanse adventure-bureau Safari Par Excellence denkt inderdaad niet aan een opstand. “We raken er aan gewend om te moeten overleven. We gaan door met ons leven en proberen er het beste van te maken. Vic Falls is één van de betere plekken in Zimbabwe om te wonen.”

Aankomende verkiezingen

Je denkt dat het dieptepunt inmiddels is bereikt. Er moet een keer iets veranderen. Hoe lang kan het nog duren? Pessimistisch gokt Richard op minstens vijf jaar. De kans dat Mugabe in 2008 aan de macht blijft acht hij groot. “Er is geen reden voor hem om af te treden. Zijn regeringspartij heeft nieuwe verkiezingen uitgeschreven en hem wederom tot presidentskandidaat gekozen. Hij heeft dus geen enkele reden om de macht uit handen te geven. Die verkiezingen zullen overigens niet vrij en eerlijk verlopen, ze blijven simpelweg aan de macht. De vraag is of ze het beleid willen veranderen.”

Richard heeft ook een positieve kijk op de Zimbabwaanse ellende. “Het kan ook zijn dat Mugabe aan de macht blijft maar, gezien zijn leeftijd, naar de achtergrond verdwijnt. De partij neemt het over, zij zien ook dat het in Zimbabwe zo niet langer kan doorgaan. Op die manier ontstaat er ruimte voor hulp van buitenaf. Wellicht dat ze met de oppositie een regering van nationale eenheid kunnen vormen.”

Murw geslagen oppositie

Aan het eind van de jaren negentig is er ruimte ontstaan voor oppositie: Voormalig vakbondsleider Morgan Tsvangirai richt een nieuwe oppositie partij op: The Movement for Democratic Change (MDC). Tsvangirai wordt continu gedwarsboomd door Mugabe en zijn volgelingen. De oppositieleider wordt vlak voor de verkiezingen van 2002 opgepakt, hij wordt beschuldigd van het beramen van plannen om Mugabe om te leggen. Videobeelden zouden het bewijzen.

Volgens Tsvangirai is de video bedoeld om hem vlak voor de verkiezingen in diskrediet te brengen. Aanhangers van Mugabe bestormden dat jaar zijn kantoor en beschoten zijn verkiezingskaravaan. Afgelopen jaar werd Tsvangirai het slachtoffer van Mugabe’s befaamde intimidatietechnieken. Toen hij op een politiebureau verhaal ging halen over de arrestatie van oppositieleden, werd de leider opgepakt en in elkaar geslagen. De beelden van de gewonde oppositieleider gingen de hele wereld over. Deze oppositie laat zich niet uit het veld slaan, na zeven jaar strijden ze nog steeds.

Volgens Richard zijn ze niet meer zo sterk als vroeger, ze zijn ‘murw geslagen’. Maar wat als zij aan de macht zouden komen? Zou dat een verbetering zijn, of zijn ze van hetzelfde kaliber? Richard: “Geef ze het voordeel van de twijfel. Ze verdienen namelijk een kans. Op papier willen ze de repressieve wetgeving afschaffen. Of dat ook zo uitpakt is een tweede. De oppositie is in ieder geval een betere partij. Nadeel is wel dat het een mengelmoes aan stromingen bevat. Ik vraag me af of ze een goede eenheid blijven als ze aan de macht komen. Maar nogmaals: geef ze een kans. De oppositie vecht al jarenlang, ze hebben er weinig voor terug gekregen, toch blijven ze erg principieel.”

Terwijl het Westen met verachting spreekt over het bewind van de dictator, ligt China op de loer. Voorafgaand aan de EU-top in Lissabon werd al volop gesproken over de betrokkenheid van China. Als warme supporter van het regime probeert China het land zoveel mogelijk vooruit te helpen. Of eigenlijk helpt China alleen Mugabe vooruit. Zo krijgt hij ondanks het wapenembargo van Europa wel militair materieel uit China.

Naar het schijnt heeft het Zuid-Afrikaanse land ook een tolvrije toegang tot de Chinese markt. Op die manier zal de regering zichzelf blijven verrijken, terwijl de bevolking lijdt. Volgens Richard merk je nu ook dat de situatie in Zimbabwe snel achteruit gaat. “Onlangs hoorde ik het verhaal van mensen die naar het ziekenhuis moesten om een simpele aandoening te laten verhelpen. Die mensen zijn uiteindelijk overleden. Er zijn bijna geen spullen meer om mensen te behandelen.” Dat de situatie in het land drastisch achteruit gaat blijkt ook uit de extreme waardedaling van de Zimbabwaanse dollar. Onafhankelijke economen schatten dat het inflatiepercentage 25.000 bedraagt.