Persvrijheid in de lift in Myanmar

Een spion van de regering zit wekelijks op de publiekstribune bij een debatprogramma op tv. Wie een aanstootgevend artikel publiceert, kan een bezoekje van de overheid verwachten. En de journalistiekopleiding is een verlengstuk van diezelfde overheid. In Myanmar is sinds augustus 2012 officieel de censuur op media opgeheven, maar hoe gaat het echt met de persvrijheid?

Overal lezen ze. Achter eetkraampjes, in winkeltjes, bij hotelrecepties. Myanmarezen lezen. Ondanks het feit dat zeventig procent van de mensen hier geen stromend water heeft, is de bevolking overwegend alfabeet. Een geletterd publiek ligt aan de basis van een geïnformeerd publiek. De vraag is echter wat ze precies lezen. “Ik let erop dat ik eerlijk ben in mijn berichtgeving. Ik vraag altijd een reactie van de regering”, zegt Ei Ei Toe Lwin, politiek verslaggeefster bij de Myanmar Times. “Maar dat ‘fair’ verslaggeven is geen breed gedragen doel in Myanmar. Vooral de kleinere dailies berichten vaak alleen over de grote spelers. Kleine partijen krijgen daarin geen aandacht. Of ze zijn duidelijk op hand van de oppositie.”

Myanmar, voormalig Birma, ging bijna vijftig jaar gebukt onder een repressieve, militaire dictatuur. De laatste jaren hebben er grote veranderingen plaatsgevonden. In 2008 werd een nieuwe grondwet geïntroduceerd. In 2010 en 2012 waren er verkiezingen voor het nieuwe nationale parlement. Maar democratie schep je niet in een paar jaar en er is nog veel aan te merken op de vrijheid van in Myanmar. Hetzelfde geldt voor de toegang tot informatie.

Kwaliteit noch kwantiteit

Basale journalistieke principes zijn in Myanmar geen gemeengoed in de beroepsgroep. Dat is niet vreemd in een land waar journalistiek ten tijde van het militaire regime vijftig jaar lang gelijk stond aan propaganda. Journalistiek was geen professie, de journalist produceerde wat hem door de overheid was ingegeven. De enige journalistiekopleiding van het land staat dan ook slecht bekend. “Het is een verlengstuk van de overheid en onpopulair”, vertelt Ei Ei Toe Lwin. “Studenten leren er niets over ethiek en schrijven niet objectief.”

Bovendien mist er op de bestaande opleiding een verbinding met de praktijk. “De professoren weten veel over bijvoorbeeld geschiedenis of politiek, maar het zijn geen journalisten. Ze weten dus niet precies hoe je een verhaal moet maken”, vertelt Thiha Saw, redactiedirecteur bij de Myanmar Times. “Er is een gebrek aan menging met het werkveld, de praktijk, de lokale media.” Bovendien is een stage er niet verplicht.

Omdat lang niet alle journalisten gediplomeerd zijn, wordt het aanzien van het vak omlaag gehaald. “De meesten handelen niet professioneel of doen hun huiswerk niet. Dat straalt af op de rest”, zegt Saw. Niet alleen de kwaliteit van de journalistiek laat te wensen over, de kwantiteit is ook ontoereikend. Sinds de opheffing van de censuur in 2012 komen er in Myanmar jaarlijks 2.000 journalisten bij. Dat brengt het totaal nu op een schamele 4.000, op een bevolking van 55 miljoen mensen. Ter vergelijking: in Nederland zijn er ongeveer 45 keer zo veel journalisten.

School voor journalistiek

Maar zoals het hele land zich in een stroomversnelling bevindt, geldt dat ook voor de journalistiek. Momenteel wordt er een nieuwe, onafhankelijke journalitiekopleiding opgezet met geld van verschillende internationale mediabedrijven, waaronder Deutsche Welle. De Europese Unie gaat het Myanmar Journalism Institute (MJI) ondersteunen dat in het voorjaar begint met de eerste fulltime opleiding.

Thiha Saw was met zijn dertig jaar journalistieke ervaring de gewezen persoon om alle neuzen binnen het MJI dezelfde kant op te krijgen. Want een gezamenlijk ideaal alleen is niet genoeg om zo'n ambitieus project van de grond te krijgen. “Elke internationale investeerder heeft andere eisen en nationale regels om zich aan te houden. Dat moet je combineren met de lokale wet- en regelgeving. Simpel is het niet." Maar dat maakt Saw niet minder gedreven.

Spion op de tribune

Kranten zijn de meest vrije media in Myanmar. Vooral televisie- en radiostations hebben moeite onder het juk van de oude machthebbers uit te komen. Niet in de laatste plaats omdat hun financiële steun noodzakelijk is. Jarenlang was Democratic Voice of Burma (DVB) een ondergronds televisiestation. Als enige bedreven ze onafhankelijke, kritische journalistiek. In Myanmar mochten ze niet bestaan, dus werkten ze vanuit Thailand. In Myanmar opereerden ze in het geheim. Dat was niet zonder risico. “Een derde van mijn collega’s heeft vastgezeten vanwege hun werk”, bevestigt de Nederlandse journalist Ole Chavannes. Hij werkt al jaren bij DVB.

Chavannes werkt bij DVB aan het eerste debatprogramma op de Myanmarese televisie. Sinds de omwentelingen van de afgelopen jaren is er vooruitgang geboekt. Dat wil zeggen dat DVB in Myanmar nu een officiele company license heeft. “Ze mogen dus bestaan”, vertelt Chavannes. “Maar ze hebben geen broadcasting license. Ze mogen niet uitzenden. En dat is toch nogal iets essentieels voor een televisiestation.”

Ye Htut Win is coördinator van hetzelfde debatprogramma, Freedom to Disagree. “Het idee was democratie in Myanmar, maar er bestaat nog geen debatcultuur.” Inmiddels is Freedom to Disagree toe aan zijn 55ste uitzending. Inmiddels is het debatprogramma veelbekeken en zijn de presentatoren zelfs in de binnenlanden beroemd. Toch houden ambtenaren het programma nog altijd in de gaten. “Ze komen hier continu, houden bij wie er deelnemen en wat we bespreken. Ze monitoren ons. Echte problemen veroorzaakt het niet. Het kan onze sprekers wel doen twijfelen of ze echt moeten meedoen.”

In de lift

Ondanks alles zijn de gemaakte stappen op het gebied van persvrijheid in Myanmar aanzienlijk. Voor de opheffing van censuur, ruim twee jaar geleden, moesten alle artikelen voor publicatie langs de censor. De krant kwam terug met rode strepen door te controversiële passages. “Soms werd je hele stuk gecanceld. Dan moest je de hele nacht doorwerken om alles aan te passen”, vertelt Ei Ei Toe Lwin. Als strategie leverde de krant vaak extra artikelen aan, als wisselgeld. Zo bleef er hopelijk genoeg over om de krant mee te vullen.

Thiha Saw: “Tot 2012 konden we over bepaalde onderwerpen helemaal niets schrijven. Over corruptie bijvoorbeeld of de etnische conflicten.” Die onderwerpen werden direct geschrapt. Ondanks de bekendmaking dat censuur werd opgeheven, stond in augustus 2012 niet direct de hele krant bol van de corruptieverhalen. “We moesten nog een beetje aftasten hoe vrij we echt waren”, zegt Saw. Na vijftig jaar onderdrukking verdwijnt de angst voor consequenties niet van de ene op de andere dag.

Inmiddels publiceert de Myanmar Times regelmatig over voorheen onmogelijke onderwerpen. Ei Ei Toe Lwin kan nu alles vragen aan ministers in hoofdstad Naypyitaw. “Er zijn geen regels of verboden vragen meer zoals vroeger. Maar het blijft de vraag of je antwoord krijgt. Soms zwijgt de regering gewoon.” Voor een oude rot als Thiha Saw zijn de omwentelingen van de afgelopen twee jaar magisch. Saw: “In dertig jaar tijd was dit de droom. En nu is het eindelijk zover.”