De identiteit van Macedonië

“Kijk, ik betaal netjes mijn belastingen”, vervolgt de eigenaar van de kiosk, nadat een bouwvakker een blikje cola bij hem heeft afgerekend. “Maar Albanezen”, de man knikt met zijn hoofd naar rechts, alsof hij het over zijn buurman heeft, “die pakken gewoon een wapen als de belastinginspecteur op de stoep staat.”

Zoals veel landen van voormalig Joegoslavië, worstelt Macedonië met haar eigen identiteit. Het land besteed veel aandacht aan het uitstralen van één identiteit, maar de bevolking is verdeeld. De verdeling is vooral tussen de Macedoniërs en de grootste minderheid in het land: de Albanezen.

De nationalistische premier Nikola Gruevski startte ‘Skopje 2014’, een project voor de herinrichting van het centrum dat naar eigen zeggen ruim 200 miljoen euro kostte. In record tempo zijn er ministeries, musea, een concertgebouw en een theater uit de grond gestampt. Alles met een antiek-lijkende voorgevel met pilaren, ornamenten en standbeelden.

Op het Plostad Makedonijaplein staan wel twintig standbeelden van historische helden. De standbeelden vallen echter in het niet bij het vijftien meter hoge beeld van Alexander de Grote, midden op het plein. Het steigerende paard en zijn beroemde berijder staan op een kolom van tien meter hoog. Alexander houdt zijn zwaard in alle heroïek op de denkbeeldige vijand gericht. Aan de voet staan zijn soldaten in volle wapenuitrusting: met zwaard, speer en schild. Vanuit de omringende vijver voeren tientallen fonteinen een waterballet op. En rond de vijver staat nog eens een handvol indrukwekkend grote leeuwen, waarbij Skopjes eigen Arc de Triomphe prijkt: de ‘Porta Macedonia’.

De kiosk-eigenaar vindt de ‘make-over’ van het hart van Skopje weggegooid geld. “Er is zoveel werkloosheid hier, laat de politici daar iets aan doen. Maar nee, het verleden moet worden opgehemeld, in plaats van aan de toekomst te werken.” Hij relativeert zijn eigen kritiek. “Bijna iedereen vindt het kitsch, maar ik ben wel blij met de extra klanten die het me oplevert.” De 40-jarige man heeft de verwoestende aardbeving van 1963, die de oude binnenstad tot ruïne degradeerde, net niet meegemaakt. “De nieuwe gebouwen brengen in ieder geval weer leven in het centrum. Nu de economie nog.”

Tweedeling

Buiten wordt door bouwvakkers de laatste hand gelegd aan de kade langs de Vardar, een smal, traag kabbelend riviertje. Twee voetgangersbruggen overspannen het heldere water. Op de balustrades staan tientallen standbeelden van iedereen die ook maar iets heeft betekend voor de Macedonische politieke of culturele identiteit. Van verzetsstrijder tot schrijver. Het doet denken aan Madame Tussauds, het wassenbeeldenmuseum in Amsterdam. Het is komisch en tragisch tegelijk.

Dat er zo hard geschreeuwd moet worden dat dit het echte Macedonië is, benadrukt vooral het gemis aan een gezamenlijke identiteit. Op weg naar het noorden, langs het vijftien meter hoge standbeeld van de ‘Strijder’ (algemeen bekend als Phillip II, de vader van Alexander de Grote) begint de Oude Bazaar. Naar verluid is het de grootste bazaar van Europa, op die van Istanboel na. Hier woont het grootste deel van de Albanezen.

Het is vrijdagmiddag en rustig op straat. Totdat de elektrisch versterkte gebedsoproep van de muezzin door de straatjes schalt. Het contrast met het kitscherige centrale plein is groot, helemaal wanneer er tientallen mannen hun gebedskleedjes neerleggen in een smalle zijstraat en zich eendrachtig op hun knieën richting Mekka buigen.

Het stadsdeel Čain, waarin de bazaar ligt, bestaat officieel uit 57 procent Albanese inwoners tegen 24 procent Macedoniërs. Tel daar de 7 procent Turken en 5 procent Bosnische moslims bij op en het is niet verassend dat de wijk meer dan dertig moskeeën telt. Toch valt er vanuit de smalle straatjes en steegjes niet te ontkomen aan het ‘Millenium Cross’, een 66 meter hoog kruis op de berg Vodno. Het ’s nachts verlichte kruis werd, met financiële steun van de orthodoxe kerk, in 2002 hier geplaatst om twee millennia christendom te gedenken.

Aan de andere kant grenst de wijk aan Skopsko Kale, een fort uit de elfde eeuw dat over de stad uitkijkt. De vele steigers en bouwmaterialen verraden dat er hard wordt gewerkt aan het herstel van de ruïne. Na de vondst van een fundament van een 13e-eeuwse kerk, werd in 2011 gestart met de bouw van een christelijk museum. Moslims demonstreerden en dit liep uit op rellen. Volgens hen zouden er zich in de grond namelijk nog oudere restanten uit de Illyrische periode, zo’n 200 jaar voor Christus, bevinden.

Critici verweten de overheid de etnische verschillen aan te grijpen om de aandacht af te leiden van de economische problemen. Inmiddels wordt schamper geopperd om de naam van het herinrichtingsproject te wijzigen, want 'Skopje 2014' lijkt niet gereed te komen voor het einde van het jaar.

Het nog jonge land is nog niet de natie, zoals het zichzelf graag ziet. De vers opgeleverde gebouwen aan het centrale Makedonijaplein lijken uit een ver verleden te komen, maar achter de gevels van Griekse pilaren bevindt zich beton en glas. De façade die het land optrekt door het verleden tentoon te stellen met standbeelden en musea, dient er vooral voor om de werkelijkheid aan het zicht te onttrekken. Een werkelijkheid waarin het evenwicht tussen een gezamenlijke nationale identiteit en ruimte voor etnische en religieuze diversiteit nog erg wankel is.