Batuku: de stem van de Kaapverdische ziel

Lange tijd was het taboe en zelfs verboden. Maar nu is de oudste en meest traditionele muziekstijl van Kaapverdië bezig aan een opmars. Veel vrouwen, jong en oud, vinden troost en plezier in Batuku, de stem van de Kaapverdische ziel.

Op een uur rijden van de hoofdstad Praia ligt São Lourenço dos Órgãos waar na een ongebruikelijk regenachtige winter nog een beekje door de groene vallei kabbelt. Op blote voeten en onder luid gepraat en gelach stellen tien vrouwen zich op in een halve cirkel. Een vrouw gekleed in een lange zwarte rok zingt. Terwijl de groep de trommels bespeelt en harmonisch antwoordt, bindt de vrouw een traditionele doek om haar heupen en begint te bewegen. Het ritme wordt opzwepender, de vrouw gaat op in de muziek en haar heupen gaan sneller en krachtiger heen en weer. Ze lijkt in een soort trance te komen terwijl de muziek het hoogtepunt bereikt. 

Sociale therapie

Batuku is een culturele expressie waarbij muziek, ritme en dans een rol spelen. Voor de Batukaderas, ‘zij die Batuku spelen’, is de Batuku een manier om zich als vrouw te manifesteren en emoties te uiten. “Wanneer ik zing en dans, leg ik er mijn hele gevoel in en zijn al mijn zorgen op dat moment even vergeten”, vertelt Neuza (37), die nog op adem moet komen van de show die ze zojuist heeft gegeven. Haar groep Terrero dos Órgãos, letterlijk vertaalt ‘het terrein van Órgãos’ bestaat uit moeders, dochters, zussen en vriendinnen die minimaal één keer per week bij elkaar komen om te repeteren. Neuza: “We zijn een familie. We delen onze zorgen, plezier, verdriet en geluk. De Batuku is voor mij sociale therapie.”

Dit geldt ook voor Teresa, die poëtische teksten schrijft voor Batuku. Tien jaar geleden richtte zij samen met haar buurvrouw de groep Tradison di Terra, ‘traditie van het land’ op, om zo plezier te kunnen maken en te ontsnappen aan de soms harde realiteit van het leven op Kaapverdië.  Als meisje van 8 jaar begon zij met het spelen van Batuku. Vanwege de verarmde economische situatie in de binnenlanden van Santiago moest zij noodgedwongen naar de stad verhuizen, op zoek naar werk.

Daar in het binnenland heb ik een huis,

Oh, als de regen valt ga ik thuis wonen

Teresa schrijft en zingt het liefst haar eigen werk. “Ik heb meer dan 100 liederen geschreven, over persoonlijke ervaringen, traditie en de strijd voor een beter bestaan”, vertelt Teresa. De batukaderas van Tradison di Terra zijn in het dagelijks leven marktvrouwen, visverkoopsters en schoonmaaksters. Teresa: “We werken hard zodat onze kinderen kunnen studeren en een beter leven krijgen dan wij.”

Nationale Trots of Taboe

Het lied ‘Mudjer Kabuverdiana’,  Kaapverdiaanse Vrouw, geschreven door Teresa gaat over hardwerkende vrouwen. “Van visverkoopster tot journalist, van juf tot minister van justitie, het zijn onze sterke vrouwen, de trots van Kaapverdië.”

Maar tot voor kort was er wat betreft Batuku van weinig trots te spreken. Geboren in de tijd van slavernij brengt Batuku Afrikaanse ritmes, dans en de christelijke normen van de Portugezen bij elkaar. Toch werd de overwegend door vrouwen beoefende traditie verboden onder het Portugese regime. De dans zou te Afrikaans en sensueel zijn en Portugal wilde laten zien dat Kaapverdië een geciviliseerd land was met minimale ‘zwarte’ invloeden.

Tijdens en  na de onafhankelijkheidsstrijd werd de dans gepromoot als symbool voor de Afrikaanse roots van het nieuwe, vrije Kaapverdische volk en het wordt tot op de dag van vandaag ingezet bij politieke campagnes en culturele evenementen. Toch bleef Batuku ook na de onafhankelijkheid in 1975 nog lange tijd taboe onder het volk. De Kaapverdische man wilde niet getrouwd zijn met een ordinaire Batukadeira. Het is dan ook opmerkelijk dan een van de grootste Batuku-sterren een man is: ‘N‘toni denti d’oro’, Antonio met de gouden tand. Teresa: “In die tijd was er weinig kennis over de werkelijke betekenis van de Batuku. N’toni denti d’oro heeft de weg voor ons geopend. Gelukkig realiseert het volk nu dat het iets moois is.”

In haar shows geeft Teresa de traditionele doek ook door aan mannen en nodigt hen uit om mee te dansen. “De Batuku is helemaal terug, we worden overal warm ontvangen. Onze groep bestaat uit 15 vrouwen en een jongeman van 17 jaar”, lacht Teresa trots.

De uitweg

De laatste jaren heeft Batuku zich ontwikkeld tot een populaire muziekstijl, zelfs op de meer westers-georiënteerde bovenwindse eilanden. Nieuwe groepen schieten als paddenstoelen uit de grond en worden professioneler. Ze gaan de studio in, brengen albums en singles uit, verzorgen optredens op verscheidene podia in het land en worden uitgenodigd in het buitenland. Dat laatste is volgens Clementina Furtado, hoofd ministerie van Genderstudies op Kaapverdië, waarom steeds meer vrouwen zich tegenwoordig bij een Batuku-groep aansluiten.

Migratie is onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis van Kaapverdië en de droom van een beter leven over zee blijft ook bij nieuwe generaties lonken. Clementina: “Vrouwen blijven vaak alleen achter met kinderen van verschillende mannen en daardoor een lage sociaal-economische status. Zij zijn op zoek naar een beter leven. Het opkomende succes van Batuku-groepen opent deuren naar Europa en de VS.”

Als zangeres van Tradison di Terra reisde Teresa naar alle uithoeken van de archipel en trad ze op in verschillende Afrikaanse landen. Dit voorjaar heeft ze haar eerste bezoek aan Nederland gepland staan. “Batuku heeft mij meegenomen naar plekken waarvan ik nooit had verwacht dat ik er zou komen”, vertelt Teresa.  “Ik heb verhalen gehoord over batukaderas die in het buitenland achterblijven. Gelukkig is dit bij ons nog nooit gebeurd.” Na het succes van het eerste album  won Tradison di Terra afgelopen jaar een Cabo Verde Music Award voor Beste Batuku.

Maar ondanks alle spannende reizen, shows en een award gaat het voor de batukaderas van Tradison di Terra in de eerste plaats om het brengen van een culturele boodschap. Zowel aan Kaapverdianen in het land, de diaspora en de rest van de wereld. Teresa: “De Batuku vertelt wat ons volk heeft meegemaakt en op dit moment beleeft. Het is het overbrengen van emoties en verhalen die niet vergeten mogen worden.”