De solistische detective wordt een teamplayer

Specialisatie en samenwerking zijn de sleutelwoorden van de onderzoeksjournalistiek van morgen. Bij de lancering van het journalistieke non-profitplatform De Onderzoeksredactie, maandagavond in Amsterdam, leek de gebruikelijke somberheid over de toekomst van de nieuwsverslaggeving ver weg. Er gloort hoop voor de diepgravende reporter, maar dan moet er wel iets veranderen.

Als het aan Marcel Metze ligt, is het straks afgelopen met de tijd van één onderzoeker die via één bron zijn schandalen publiceert. De Onderzoeksredactie, een gezamenlijk initiatief met De Groene Amsterdammer, is zijn poging om die toekomst dichterbij te brengen. Ambitie is er zeker: het model van het Amerikaanse ProPublica geldt als grote voorbeeld. “Onderzoeksjournalistiek kan alleen voortbestaan als krachten gebundeld worden”, aldus Metze. Die gedachte is niet alleen ingegeven door het dalende budget bij de meeste krantenredacties, maar ook door de uiteenlopende uitdagingen van een diepgravend onderzoek vandaag de dag, stelt Metze: “Je wilt een dataspecialist hebben, iemand die goed kan schrijven, een cameraman en iemand die met de radio overweg kan.” Geen solistische detective dus, maar een journalistiek team van freelancers met verschillende expertises. Zo'n journalistiek team moet niet alleen schandalen boven water halen, maar ook de onderliggende structuren en factoren blootleggen die zorgen dat het steeds weer fout gaat.

Niet iedereen op de avond is daar even enthousiast over. “Het is niet de grote structuur, maar het lokale verhaal dat het beste werkt bij het publiek”, zegt Pieter Klok van de Volkskrant. Een onderzoeksjournalist is ook nieuwsverslaggever en omgekeerd. Niet voor niets schafte hij direct na zijn aantreden bij de krant de aparte afdeling voor onderzoeksjournalistiek af. Metze wijst op het succes van longreads, maar vooral op de langetermijnimpact van onderzoekende journalistiek. Als voorbeeld noemt hij de Energiegroep, die is voortgekomen uit een eerdere masterclass met De Groene en het debat over het energiebeleid van de Nederlandse overheid volledig heeft veranderd.

Om een verhaal naar buiten te krijgen is samenwerking cruciaal. “Veel media zien nu pas de mogelijkheden in van samenwerking”, stelt Margo Smit, directeur van de Vereniging van Onderzoeksjournalisten. Dat is deels te danken aan het crisisdenken van nieuwsredacties, maar ook aan het besef dat veel media zelf maar beperkte middelen hebben, vult Tegenlicht-directeur William de Bruijn aan. Hoe dat precies het beste gedaan kan worden blijft echter een kwestie van aftasten.  Jaap Bouma (Trouw) benadrukt dat het vooral belangrijk is dat de samenwerking tussen krant en onderzoeksgroep al vroeg begint. Zijn eigen krant ging in zee met een bijna kant-en-klaar onderzoek van platform Follow the Money. Toen er last-minute om wederhoor bij de onderzochte partijen werd gevraagd, was dat te laat, vond de rechter; Trouw moest rectificeren.

Met wie je wel en niet kunt samenwerken is een ander heikel punt. Dat merkte Klok bij een samenwerking van de Volkskrant met een NGO voor een multimediaproductie over de cacaobusiness: die begon uiteindelijk wel erg op een reclame voor duurzame chocolade te lijken. Om dezelfde reden voorzien Metze en Smit dat je wel erg afhankelijk wordt als je steeds op één geldschieter terugvalt. Dat dilemma zal alleen maar vaker voorkomen als kranten hun vermogende lezers gaan benaderen voor donaties, een voorstel van Bouma. Het is niet gemakkelijk: belangenverstrengeling voorkomen en toch het benodigde geld voor een deskundig onderzoeksteam binnenhalen.

Want daar zit de grootste vraag, vond ook het publiek: wie betaalt de boel? Voor Metze en zijn medestanders zit het antwoord in veel samenwerking en nog meer flexibiliteit. Als zijn Onderzoeksredactie de norm wordt, is de toekomst van de onderzoekende journalistiek gebaseerd op freelancers die zich verbinden aan een thema, niet aan een krant of radiostation. Een toekomst met losse samenwerkingsverbanden en onderzoeksresultaten die steeds worden bijgeschaafd voor wisselende productievormen. Minder detectives dus. En meer teamplayers.