Dubbele Kerst in Oekraïne

In Oekraïne kun je twee keer per jaar kerst vieren. De liedjes en de sfeer keren daar op 7 januari terug, tijdens de orthodoxe Kerst. De festiviteiten worden dunnetjes over gedaan met sneeuw, waar iedereen elk jaar zo vurig op hoopt. 

De hoofdstraat van Kiev staat normaal gesproken bol van het lawaai van toeterende auto’s en het drukke stadsleven. Maar het gebied is in januari gevuld met een ander geluid. Op dinsdag 7 januari wordt de straat afgezet, waarna een mensenmassa de vierbaans autoweg zal overnemen. Het is dan orthodoxe Kerst. Met een grote kerstmarkt langs de weg wordt dat gevierd.

In eerste instantie lijkt het net op de westerse variant, grote uitverkopen en kortingen op alles in de winkels, om de mensen tot de laatste impulsaankopen over te halen. Maar in het centrum van Kiev gaat Kerst over de top. In elke straat zijn de lichtjes massaal naar buiten gesleept. De gebouwen rondom het Vrijheidsplein zijn van top tot teen versierd met prachtige rijen gekleurde lichten. Zelfs de bomen zijn met blauwe led-lichten bedekt, waardoor je het gevoel hebt dat je zo op de set van een Coca-Cola reclame loopt.

Op de straat die leidt naar het wereldberoemde Vrijheidsplein, staan overal verkopers en handelaren van de kerstmarkt. Sommigen hebben een standje opgebouwd om daar zelfgemaakte lekkernijen te verkopen, anderen hebben alleen een pony bij zich, waar kinderen ritjes op kunnen maken tegen een kleine vergoeding. Er is overal wat te zien, zo druk is de straat. De straatverkopers proberen elke soort gloeiend neon te verkopen, van een lichtgevend zwaard tot een onbreekbaar vliegend object met knipperlichtjes.

Kozakken

In een van de grootste parken van Kiev staat studente Sandra Stupakovska met haar moeder te genieten van een winterconcert. Bij de ingang van het park staan mannen verkleed in groteske pakken met lange kerstmutsen die tot hun middel komen. Zij scheuren de entreekaartjes, die de meute heeft gekocht, af. De bezoekers banjeren door dikke witte lagen sneeuw heen naar het grote podium. Het is een echte witte kerst.

In het midden van het park is een grote vlakte, waar aan de rand een podium staat. Overal in het park staan kleine huisjes, waar je eigen gestookte honingwodka kan kopen, samen met de traditionele kleding en verschillende houtsnijwerken. In sommige huisjes zitten mensen die bijkomen van de kou. In een groter huis langs een wandelroute worden zij begroet door traditioneel geklede vrouwen die liederen zingen en wodka aanbieden. Sandra zelf slaat alles af, maar zij is een uitzondering, want de drank vloeit rijkelijk.

Er worden verschillende concerten gehouden op het grote podium. Het is allemaal traditionele muziek, gezongen in het Oekraïens. Een band, met leden verkleed als Kozakken, zingt liederen over de strijd en het leven van het volk. Er wordt zowel eten als drinken verkocht, dus de mensenmassa die zich heeft verzameld in het park hoeft tijdens etenstijd niet terug naar huis.

Een van de symbolen van de orthodoxe Oekraïense Kerst is de ster. Het is ook een feest van de zon en de sterren, legt Sandra uit. Vooral kleine kinderen dragen een papieren ster op een stok. De ster staat voor het licht van de zon en voor de ster die de drie wijzen naar het kindje Jezus wees. Een traditionele groep met zingende vrouwen heeft het zonnesymbool vast terwijl zij zingen over de geboorte van Jezus. Ondertussen wordt er een grote schijnwerper op de kerststal tegenover het podium gericht, een snufje moderniteit in een oud landschap.

Een volgende band speelt een nummer waarop mensen direct beginnen te dansen. Het heeft meer weg van hossen, de mensen pakken elkaar vast en gaan in kringen met elkaar dansen. Niemand wordt buitengesloten en al snel zijn Sandra en haar moeder verdwenen in de massa. In het midden staan drie mannen de typische Russische kozakkendans te doen. Sandra vertelt dat de dans voor veel buitenlanders Russisch lijkt, maar van oorsprong uit Oekraïne komt.

Kerst verboden

De Oekraïners hebben niet altijd Kerst gevierd. Onder invloed van het Russische tijdperk waren de meeste traditionele feestdagen verboden. Na de val van de Sovjet-Unie begonnen de landen weer feestdagen te vieren, alleen wel volgens de Juliaanse kalender. Een van de manieren waarop de nog altijd Russische invloed een klein beetje naar boven komt is de afwezigheid van kerstbomen in de huizen. In vroegere tijden waren deze verboden, dus de meeste Oekraïners versieren dennenbomen op grote pleinen buiten. 

Ook de traditionele Westerse Kerstman is niet van de partij in Oekraïne. Zij hebben een man die afstamt van de Nederlandse Sint Nicolaas, alleen wordt hij Ded Moroz genoemd. Letterlijk vertaald betekent zijn naam Vadertje Winter. Zijn kleding lijkt een kruising van het gewaad van Sinterklaas met de rode bontrandjes van de Kerstman. De magische staf verandert alles wat hij aanraakt in ijs. Voor en tijdens de orthodoxe Kerst staan op veel plekken in Kiev mannen verkleed als deze mythische figuur.

Wat ook nog bij Ded Moroz komt kijken is zijn helper. Waar de Kerstman zijn elfjes heeft en Sinterklaas zijn trouwe Pieten, heeft Ded Moroz zijn kleindochter. Zij wordt het sneeuwmeisje genoemd en wordt vaak gekarakteriseerd als een blond meisje met een lange zilveren bontjas aan. “Ded Moroz is een soort van heilige. Samen met het sneeuwmeisje geven zij de kinderen uit onder meer Oekraïne, Wit-Rusland en Rusland cadeautjes. Het zijn mooie dagen”, vertelt Sandra. Ze heeft er duidelijk goede herinneringen aan.

De Oekraïners hebben op 7 januari een traditioneel feestmaal. Het is niet zoals ze het in West-Europa kennen, legt Sandra uit. “Wij eten traditioneel geen vlees bij het kerstmaal. Wel veel vis, fruit en rauwe knoflook. Het is heel erg gezond voor je.” De kerstmaaltijd heeft ook in Oekraïne een grote familiewaarde. “Ik moet als jongere er niet aan denken om ergens anders te eten. Je moet gewoon aanwezig zijn bij je eigen familie. Ik heb mijn vriendje vorig jaar niet gezien tijdens de Kerst, hij was bij zijn eigen ouders.”

De Kerstmissen in de kerken van Kiev laten zien hoe gelovig de mensen hier zijn. De prachtige kerken vol met goud staan bomvol en zelfs het kleinste kerkje wordt gevuld door mensen die kaarsen aansteken, bidden en een lijst met de afbeelding van een heilige kussen. Net als in het westen, is de afwezigheid van jongeren toch ook hier in de kerk merkbaar. Sandra is niet van plan om naar de kerk te gaan. “Ik heb er gewoon geen behoefte meer aan, ik ben liever bij mijn familie” zegt Sandra.

Wie na 7 januari in Oekraïne nog niet genoeg heeft van de dagen vol sfeer, feest en familie kan op 13 januari nog even door. Dan viert Oekraïne het ‘oude’ nieuwe jaar, natuurlijk ook volgens de Juliaanse kalender.