Javaanse etiquette: Traditie gaat verloren

Geconcentreerd, langzaam en met veel zelfbeheersing danst Theea Prayitno op de Javaanse muziek. Ze draagt een knot en haar traditionele kleding zwiert om haar lichaam heen. De 19-jarige Theea heeft van huis uit de Javaanse etiquette meegekregen. Maar door de modernisering krijgen veel jonge Javanen de etiquette niet meer van huis uit mee. Hoelang blijft deze Javaanse traditie nog bestaan?

Javanen zijn trots op hun etiquette. Als je de Javaanse etiquette beheerst dan ben je welgemanierd, heb je zelfbeheersing, ben je geestelijk in evenwicht en beleefd en behulpzaam naar anderen toe. Daarnaast heb je de lage, midden en hoge klasse en die mensen spreek je allemaal op een andere manier aan. De kleine, tengere Theea weet niet beter dan dat ze opgevoed is volgens de Javaanse etiquette. In de woonkamer van haar ouderlijk huis staat een kast vol met foto’s waar zij op staat in traditionele klederdracht. Trots laat ze de foto’s zien. De Javaanse etiquette is volgens haar belangrijker dan het geloof.

Veel Javanen kunnen niet uitleggen hoe de Javaanse etiquette is ontstaan. De meesten weten dat het doorgegeven wordt van generatie op generatie, maar wie de omgangsvormen heeft ingevoerd weet niemand. De vader van Theea weet het wel. Hij werkt al 44 jaar bij de Sinoehoen (Sultan) in Solo. “De eerste Sinoehoen heeft de etiquette ingevoerd. En zo is het verspreid over Midden-Java,” vertelt de man. Paul van der Velde is hoogleraar Aziatische religies aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Hij denkt dat Sinoehoen Pakubuwono II de etiquette heeft ingevoerd. De Sinoehoen regeerde over Surakarta van 1719 tot 1749. “De Javanen verbinden zichzelf met een heel ver verleden. Het sultanaat komt oorspronkelijk uit India”, vertelt de hoogleraar enthousiast.

De familie Prayitno is traditioneel. Theea en haar drie zussen leren niet alleen de etiquette, maar beheersen allemaal de traditionele Javaanse dans en spelen een traditioneel instrument genaamd gamelan. De dochters hebben hiermee al verschillende prijzen gewonnen. Op de kast, naast de foto’s in traditionele klederdracht, staan de bekers te schitteren. Haar vader vindt het belangrijk dat zijn dochters zo zijn opgevoed. “Zelf heb ik de traditionele etiquette niet van huis uit meegekregen. Sinds ik bij de Sinoehoen werk, ben ik de tradities belangrijk gaan vinden. Vandaar dat ik mijn dochters volgens de Javaanse tradities opvoed.”

Traditie verloren

De vader van Theea kan zich niet voorstellen dat de traditie verloren gaat. “De etiquette is zo belangrijk voor ons, dat ik denk dat het altijd zal blijven bestaan. Ik leer dit aan mijn kinderen en ik verwacht dat zij dit ook aan hun kinderen doorgeven.” Lerares Dewi werkt op de middelbare school net buiten Jogjakarta. Zij denkt wel dat de traditie verloren gaat.  “Ik geef niet alleen les aan Javaanse kinderen, maar ook kinderen die van een ander eiland komen door transmigratie. Zij weten vaak niet wat de Javaanse etiquette inhoudt en hoe ze zich moeten gedragen.” Een regel van de etiquette is, is dat je de ander niet in zijn gedrag mag corrigeren. Alleen de ouders of opa en oma mogen dit doen. Volgens Dewi gaat hierdoor de traditie verloren, omdat zij haar leerlingen niet mag corrigeren.

Hoogleraar Van der Velde ziet ook dat steeds minder inwoners van Java de beleefdheidsvormen beheersen. “De meeste mensen die transmigreren naar Java zijn arme gezinnen. Ze beheersen de etiquette niet.” Van der Velde bestudeert al jaren etiquettes in Aziatische landen. Volgens hem is de modernisering ook een boosdoener. “De arme klasse vindt de etiquette achterhaald. Een Javaan van een arme klasse kan bijvoorbeeld iemand van de hoge klasse niet eens aanspreken.”

De etiquette niet beheersen is je sociale doodvonnis tekenen. Als voorbeeld wordt Theea’s buurmeisje genoemd. “Dat meisje wist zich niet volgens de etiquette te gedragen,” vertelt Theea’s vader. Volgens hem sprak ze hoog Javanen op een verkeerde manier aan en gedroeg ze zich niet netjes in het bijzijn van mannen. De vader schudt zijn hoofd. “Het meisje corrigeren is geen optie, want dat mag niet volgens de etiquette”, vertelt Theea ernstig. Het gevolg was dat de gemeenschap over haar roddelde en haar uitsloot. De hoogleraar Van der Velde heeft dit tijdens zijn werk vaak meegemaakt. “Ik had met pijn en moeite de taal geleerd en dan bleken ze alleen maar te roddelen over de ander.” Volgens hem kan de samenleving heel benauwend werken.

Langzaam verdwijnen de Javaanse tradities door transmigratie en modernisering. Van der Velde sluit niet uit dat de Javaanse etiquette verdwijnt. Volgens hem gaan de Javaanse gebruiken onder de arme en middenklasse verloren, maar bij de hoge klasse zit dat anders. “Je ziet dat de etiquette onder de hoog Javanen sterk ingeburgerd is. De nieuwe generatie voedt hun kinderen hier ook mee op. Ze gaat weer terug naar die mentaliteit die ze ooit hebben geleerd.” De hoogleraar ziet een kleine gelijkenis met Nederland. “De Nederlandse etiquette is nog steeds bekend bij mensen van adel. Dit zal ook niet verloren gaan. De gebruiken worden hier ook van generatie op generatie doorgegeven, terwijl het gewone volk deze gebruiken bijna niet meer weet en doorgeeft.”

Voor Theea maakt dit niks uit. Zij zal later haar kinderen willen opvoeden volgens de etiquette. “De Javaanse etiquette hoort bij ons cultuur.” Het is voor de traditionele Javanen een belangrijk deel van hun leven. “Ik wil deze traditie koste wat het kost in ere houden.”