Traditionele Indonesische medicijnvrouwen verdwijnen

De traditionele Indonesische jamuvrouwen, die werken als medicijnvrouw en vaak te vinden zijn op markten, verdwijnen langzaam uit het straatbeeld. Daardoor gaat ook de kennis van de oorspronkelijke jamu, de genezende kracht van planten, kruiden, bloemen en fruit, steeds meer verloren.

Jamu omvat in Indonesië alle vormen van behandeling van het menselijk lichaam met natuurlijke producten. Gezichtsmaskers en huidolie uit cosmetisch belang, stimulerende middelen als natuurlijke viagra, maar ook het traditioneel genezen van ziekten: alles valt onder de noemer jamu.

Op de overdekte markt van Yogjakarta zit een oudere vrouw, omringd door pannen water en manden met kruidenpasta’s in verschillende kleuren. Naast de pannen staat een krukje. Daar kun je als klant plaatsnemen, waarna je de jamuvrouw vertelt waar je last van hebt. Als ze weet wat je mankeert pakt ze een paar handjes van verschillende kruidenpasta’s, en mengt deze met het water. Je krijgt een kokosschelp met een vaak sterk bitter smakend drankje, dat je in één keer op moet drinken. Als je elke dag, of tweemaal daags, deze jamu drinkt, zul je genezen.

“De meeste Indonesische mensen vertrouwen op de geneeskracht van jamu”, vertelt Amovi Putty Febriani, die Uuth wordt genoemd. Zij gebruikt haar hele leven al jamu. “Hoe ouder een jamuvrouw is, hoe beter ik denk dat ze is. Gewoon omdat ze dan al veel ervaring heeft. Vaak weten Indonesische vrouwen zelf ook wel het een en ander, we hebben een soort basiskennis over welke kruiden waar goed voor zijn. De jamuvrouwen op de markt weten alleen veel meer.” Uuth vertelt aan de jamuvrouw op de markt dat ze last heeft van buikpijn door haar menstruatie. Zorgvuldig bereidt de vrouw het drankje dat dit kan verlichten. Normaal wordt het drankje meteen geconsumeerd, maar omdat het ramadan is krijgt Uuth een zakje van het drankje mee naar huis. Om vanavond te drinken.

Jamu maken is een vrouwenaangelegenheid en de recepten worden van oudsher van moeder op dochter doorgegeven. De jamuvrouwen op de markten zijn bijna allemaal op leeftijd. Hun dochters zien er niet veel meer in om de jamubusiness in te gaan. “Het verdient niet goed”, legt Uuth uit. “Daarnaast moet je elke ochtend om vier uur op, om de kruidenpasta's vers te maken.” Volgens Uuth is er al kennis verloren gegaan. “De basis kennen we nog steeds, maar de hele ingewikkelde recepten gaan verloren. Het is vooral een orale traditie, dus er wordt weinig opgeschreven zodat het bewaard kan blijven.”

Seksuele middeltjes

Toch wordt er wel gemoderniseerd. Zo zijn er jamuwinkels, waar poedertjes worden verkocht, gemaakt van gedroogde kruiden. Hierdoor is de jamu langer houdbaar. Het assortiment in de winkels is echter erg anders dan op de markt. Op de markt kun je bij een jamuvrouw terecht voor al je klachten en ziekten, maar de jamuwinkels richten zich daar niet op. De winkels tellen duizenden felgekleurde zakjes en pakjes. Bijna alles is voor mannen, en dan met name op seksueel gebied.

Je kunt een jamu kopen voor een grotere penis, een langere erectie, een jamu die de vagina van de vrouw strakker maakt of eentje die zorgt voor grotere borsten. Met specifieke ziekten hoef je hier niet aan te kloppen. Er is een enkele jamu voor rugklachten en ademhalingsproblemen, en er is één jamu voor algemene gezondheid. “Er is een enorm verschil tussen jamuvrouwen op de markt en de jamuwinkels”, zegt ook Uuth. “Op de markt komen bijna alleen vrouwen, deze winkels zijn meer voor mannen. Zelf denk ik dat verse jamu sowieso beter werkt, maar het is goed dat deze winkels er zijn, zodat jamu niet uitsterft.”

Volgens Uuth zijn de seksuele middeltjes juist te koop in de jamuwinkeltjes, omdat het elders taboe is. Er is ook een verboden middeltje te koop in de jamuwinkels. “Voor als je te laat bent met je menstruatie”, zegt Uuth, “erg veel te laat.” Abortus is niet toegestaan in ziekenhuizen, maar het is een grote schande voor een ongetrouwde vrouw en haar familie wanneer ze een kind baart. Daarom worden er onder de toonbank ook jamu's voor ongewenste zwangerschap verkocht, met zoveel zuur dat de vrucht afgestoten zou worden.

Naast de winkels heeft jamu ook een moderniseringsslag gemaakt naar de wellness branche. “Jamu duikt steeds meer op in spa's”, zegt Uuth. “Mensen willen terug naar de natuur en daar is jamu natuurlijk enorm geschikt voor.”

Ook in de spa’s heeft jamu echter niet de genezende functie zoals op de markt. Daar wordt jamu vooral gebruikt voor cosmetische doeleinden, bijvoorbeeld natuurlijke smeerseltjes voor een zachtere huid, of drankjes om af te slanken. Jamu wordt modern en commercieel gemaakt in de winkels en de spa’s, maar deze nemen niet de traditionele functie van medicijnvrouw over.

Ziekenhuis

Zieke Indonesiërs zullen dan op den duur toch naar de dokter moeten gaan. Dat doen ze ook al wel, maar jamu speelt nog steeds een belangrijke rol. Veel mensen proberen eerst jamu en als dat niet helpt, dan gaan ze naar het ziekenhuis. Of andersom. “Wat ook veel voorkomt is dat mensen naar de dokter gaan om er achter te komen wat ze mankeren, maar dat ze daarna zeggen 'Nee nee, dankjewel, ik hoef geen medicijnen', ik ga een jamu halen nu ik weet wat er met me aan de hand is”, lacht Uuth. Westerse medicatie en jamu is niet zo strikt gescheiden. “Dokters kunnen ook een bepaalde jamu voorschrijven, in plaats van medicijnen. En Indonesische apotheken maken zelf ook vaak medicijnen, waarvoor dezelfde ingrediënten worden gebruikt als bij jamu, alleen dan in de vorm van pillen. Het ligt niet zover uit elkaar.”

Het komt wel voor dat mensen naar een ziekenhuis zouden moeten gaan, maar dat ze in plaats daarvan jamu gebruiken. Met allergieën kan dat bijvoorbeeld erg gevaarlijk zijn, volgens Uuth. “Die komen hier niet veel voor, maar het kan gevaarlijk zijn als er in het ziekenhuis niet op wordt onderzocht.” Een jamuvrouw is geen dokter, dus om echt zeker te weten wat je mankeert moet je wl naar de dokter.

Madee Westi is op Bali professioneel jamumaker. “Eigenlijk is jamu maken een vrouwenberoep, volgens mij ben ik de enige man die het doet”, zegt hij lachend. Volgens Westi werken de Westerse en traditionele geneeskunde steeds beter samen. “Er komt steeds meer een balans tussen moderne en traditionele geneeswijzen. Kijk, als je je arm hebt gebroken, of je hebt een operatie nodig, dan ga je naar een ziekenhuis. Maar voor chronische klachten, zoals reuma, kan je beter jamu gebruiken.”

Indonesiërs proberen moderner te worden, volgens Westi, daardoor zijn ook veel mensen in eerste instantie afgestapt van jamu en naar de Westerse geneeskunde overgegaan. “Maar ik zie dat de mensen daar steeds meer van terug komen. Met Westerse medicatie bestrijd je alleen, maar je bouwt er geen weerstand mee op.”

Traditionele jamu wordt volgens Westi steeds professioneler. Zo wordt er op universiteiten bijvoorbeeld onderzoek gedaan naar jamu, in opdracht van de overheid. Om te kijken wat de bestanddelen van jamu nu werkelijk doen en zo jamu professioneler te maken. “Het is altijd zo geweest dat je moet vertrouwen op degene die de jamu maakt en gewoon moet kijken of het werkt. Maar de studies kunnen dat ook echt aantonen”, legt Westi uit. Onlangs is bijvoorbeeld aangetoond dat tumeric ofwel kurkuma, koortsverlagend kan werken. Kurkuma is een basisingrediënt van vele jamu’s.

Gevaarlijk

Ondanks dat er studies worden gedaan naar de werking van jamu, is er geen controle op de bereiding ervan. “Er bestaat geen certificaat om jamu te mogen maken. Iedereen mag het maken en daardoor is het niet altijd goed. Of je jamu van iemand koopt of drinkt is op basis van vertrouwen. Niet alleen op wat er in de jamu zit, maar ook hoe hygiënisch het gemaakt is”, zegt Westi.

Het komt steeds vaker voor dat er Westerse medicijnen in jamu worden gestopt. Dat zie je vooral bij de commerciële, gedroogde variant. “Dat doen verkopers om het effect van jamu groter te maken”, legt Westi uit, “maar jamu werkt niet per direct, zoals met Westerse medicijnen vaak wel het geval is. Jamu moet je elke dag drinken, waardoor je weerstand opbouwt tegen hetgeen waar je last van hebt.” Volgens Uuth kan het mixen van jamu met medicijnen gevaarlijk zijn. “Jamumakers zijn geen dokters, zij weten de dosering van de medicijnen niet.” In het jamuwinkeltje liggen ook zakjes waar ‘paracetamol’ op staat. Dat is een nieuwe ontwikkeling, volgens Uuth, om medicijnen te verpakken alsof het een jamu is.

Volgens Westi kijken de meeste Indonesische mensen niet op de verpakking, of soms kunnen ze niet lezen, waardoor ze bij de commerciële jamu niet precies weten wat ze innemen. Het gebeurt op basis van vertrouwen net zoals bij de traditionele verse variant.

Hoe staat het ervoor met jamu over vijftien jaar, volgens Uuth? “De jamuvrouwen op de markt zijn dan weg, denk ik. Eeuwig zonde, maar het verdient te weinig, één jamu kost 1.000 of 2.000 rupiah [10 of 20 eurocent, red]. Nu zie je jamu steeds meer in spa’s. En ik denk dat die ontwikkeling wel verder gaat. Dus dat er over vijftien jaar vooral commerciële jamuwinkels zijn, en jamuvrouwen die in spa's hun kunsten vertonen. De jamuvrouwen op de markt sterven uit, maar ik denk dat veel mensen nog wel thuis verse jamu blijven maken.”

Westi vindt dat de jamutraditie echt met zijn tijd moet meegaan. “Hoe de jamutraditie er over vijftien jaar uitziet weet ik niet, maar het blijft denk ik wel bestaan. Kijk, wij zijn in Indonesië nog behoorlijk traditioneel, maar dat verandert snel. De jamutraditie moet modern worden en met haar tijd mee gaan, maar wel op een goede manier. Die manier is niet om het zomaar een beetje te mixen met chemische geneesmiddelen. Jamu moet zelf moderner er professioneler worden en daarom worden er nu studies gedaan naar het effect ervan. Als je niet moderniseert gaat er veel kennis verloren, en dat zou heel jammer zijn.”