Moeilijke wedstrijd, makkelijke winnaar 

De Benelux Beeldverhalenprijs (BBP) maakt het moeilijk: deelnemers worden opgeroepen in twee pagina's een afgerond verhaal te maken. Geen stripverhaal – dat wil zeggen 'eenvoudige' avonturenstrips als Suske en Wiske of gezellige familiestukjes als Jan, Jans en de Kinderen – maar graphic novels, beeldverhalen met literaire ambities.

Dan hebben we het nog niet eens gehad over de andere, ongeschreven eisen, zoals medeorganisator Gert Jan Pos bij de opening van de tentoonstelling in kunstenplatform 37PK in Haarlem er enkele noemde. Hoewel deze onderwerpen niet per se uitgesloten zijn, liefst geen verhalen over familie, de dood of de liefde. Onderwerpen die in de kunst, de literatuur en ook in de graphic novel al te vaak voorkomen. Dat was te zien in de top vijf, die in nrc.next als spread werden gepubliceerd. Twee strips zijn expliciet maatschappijkritisch. Een derde strip, Alouette van Marloes Messemaker, gaat juist over zowel de dood als over familie maar op een manier die zo verrassend is dat ze geen gevaar loopt eerdere verhalen te kopiëren.

Misschien wordt volgend jaar nog een onderwerp taboe verklaard: de sociale onaangepastheid van de striptekenaar. Dat is een onderwerp dat in de hedendaagse strip, die vaak autobiografisch getint is, nogal eens de boventoon voert. In de tentoonstelling van de shortlist van de BBP 2012 zijn ook daarvan weer voorbeelden te noemen. Over een jongeman die zoekt naar een superkracht zoals die van zijn striphelden, en uitkomt bij zijn verbeelding, waardoor hij zijn leven als eenzame, ongewaardeerde vloerenveger kan wegdromen. Of over de – alweer – jongeman wiens grootste probleem lijkt te zijn dat hij niet kan meepraten met muziekliefhebbers, omdat hij zelf niet naar muziek taalt. Waarom houden stripmakers zelf toch het beeld in stand van de stripmaker als mensschuwe autist? Dat is geen valkuil waar alleen de beginnende stripmaker in stapt, ook gevestigde namen als Peter Bagge (Hate) en Charles Berberian (Meneer Johan) geven zich hieraan over.

Poëzie in beeld

Het kan ook anders, zoals de nummer vijf van deze BBP, Constant van Ludwig Volbeda, bewijst. Er is geen verhaal want er gebeurt nauwelijks iets, de strip is geen strip want er zijn geen plaatjes met praatjes, en we zien de personage Constant zelf nauwelijks. En toch worden we op een indringende manier rondgeleid in het warrige bestaan van een wereldvreemde figuur, worden we meegenomen in zijn beleving. Wie bij strips denkt aan een chronologische opeenvolging van beelden met een heldere, uitleggerige tekst en koddige gebeurtenissen, wordt hier verrast door iets dat meer wegheeft van poëzie in beeld. Het is bovendien een strip waar van de lezer enige moeite wordt verwacht, want het verhaal geeft zichzelf niet zomaar prijs.

Dat is een opvallend kenmerk van de inzendingen van dit jaar. Vorig jaar bleek het standaard beeldstramien van op rij geplaatste plaatjes steeds vaker te worden losgelaten, nu blijkt ook het eenvoudige verhaal plaats te maken voor hermetische, moeilijk te ontcijferen verhalen. Die moeten het meer hebben van het zeer kunstige beeld, zoals Papyrofobie van Amanda Majoor, waar het verhaal meer moet worden aangevoeld dan dat het objectief vast te stellen is. Of het mooie 4 truckers (Steef Wildenbeest). Een van dit soort verhalen is zelfs de nummer twee van de wedstrijd geworden: Het verloren paradijs (Rik Buter) roept bij elke herlezing nieuwe associaties op met onder meer het scheppingsverhaal, The Wind in the Willows en The Wizard of Oz, zonder dat het verhaal zelf nu werkelijk iets voorstelt. Met andere woorden, de strip vertelt niet langer een literair verhaal met plaatjes, het beeld is steeds vaker zelf het verhaal.

Opvallende uitzondering is Het Schilderij van Dorien Grijs van Jos Thomassen, dat bol staat van de verwijzingen naar de literatuur en waarvan zelfs de bruinige tekenstijl doet denken aan de kroegverhaaltjes van Carmiggelt. Of misschien is het juist een bevestiging van de trend van intertekstualiteit in de strip.

Betekenismachine

Umberto Eco noemt de roman een betekenismachine, die de dingen niet moet vastleggen maar genoeg ruimte moet overlaten voor de interpretatie van de lezer. De strip lijkt die kant ook op te gaan en de organisatie van de BBP juicht die ontwikkeling toe, gezien de hoge score van zowel Constant als Het verloren paradijs. De winnaar van de prijs logenstraft die bewering dan weer: Consumenten van Frederik van den Stock. Het is een ontleding van de manier waarop wij door reclames verleid worden, een thema dat al ruim tien jaar aandacht krijgt en waaraan hier niet veel wordt toegevoegd. (In die zin is de nummer drie, Modelgezin van Marissa Delbressine, een geslaagdere benadering van hetzelfde thema.) De tekeningen zijn mooi, in een stijl die in de Franse en Belgische strip al langer modieus is. Met andere woorden, een winnaar zonder verrassingen in deze tentoonstelling vol verrassingen.

Medeorganisator Rienk Tychon benadrukt het telkens weer: een goede strip is een combinatie van een goed verhaal en goede tekeningen. Dit jaar is er meer aandacht voor de kunstige strip – bijvoorbeeld de gefiguurzaagde strip die ook op de tentoonstelling hangt – maar aan dit criterium kan niet getoornd worden. Daarom is Consumenten, van Frederik van den Stock, hoewel minder uitzonderlijk in verhaal of tekening dan sommige tegenstrevers, uiteindelijk de winnaar geworden. Dat is ergens onbevredigend en voelt als een compromis. Maar wellicht is die houding ook de redding van de strip. Als afschrikwekkend voorbeeld kun je ook naar de hedendaagse kunsten kijken, die soms zo moeilijk benaderbaar zijn dat toeschouwers zich ervan afkeren en het onder grote groepen in de bevolking zelfs vijandigheid oproept. En wat is een strip zonder lezer? Wellicht was daarom de keuze voor Consumenten gemakkelijk. En juist.

Meer weten? Zie: www.nrc.nl/inbeeld/2012