“Hier is er geen geweld, alleen liefde en vrede”

Braziliaanse indianen. Dat roept al gauw beelden op van getooide jagers op paarden, die bij voorkeur een naam dragen als Witte Veder of Zwarte Eland.  Toch is er een opmerkelijke trend waar te nemen in Brazilië, waarbij de indiaanse cultuur niet alleen erkend, maar ook steeds meer gewaardeerd wordt. Het is weer hip om indiaan te zijn!

“Als iemand mij vraagt of ik een Braziliaan of een indiaan ben, antwoord ik dat ik een indiaan ben”, vertelt de 24-jarige Welinton dos Santos. Hij leeft in een indianenstam in Parelheiros, één van de buitenwijken van São Paulo. De indianenstam leeft erg geïsoleerd, maar is ook gemoderniseerd. De inwoners gebruiken mobieltjes, computers, wasmachines en zijn wel degelijk op de hoogte van het leven buiten de stam. Toch komen ze nauwelijks in de ‘gewone’ maatschappij. Het leven in de stam is goed – waarom zouden ze verder zoeken? Ze zijn trots op hun afkomst en levensstijl.

En ze zijn niet de enigen. Sinds het einde van de vorige eeuw zijn steeds meer Brazilianen trots op die indiaanse afkomst. Volgens het Braziliaans Instituut voor Geografie en Statistiek verdubbelde het aantal indianen tussen 1990 en 2000 naar 750 000. Niet vanwege een explosieve geboortegolf, maar vanwege een emancipatiebeweging. Steeds meer gewone Brazilianen in de steden noemden zich bij voorkeur indiaan. Langzamerhand ontstond een gevoel in de Braziliaanse samenleving: We’re proud to be indians.

Loyaliteit

Trots op hun indiaanse identiteit? Is dat niet wat vreemd, aangezien indianen jarenlang als het uitschot van de maatschappij beschouwd werden en ook op die manier behandeld werden? En waar komen die nieuwe indianen dan opeens vandaan?

“In de Braziliaanse maatschappij is de laatste twee decennia veel aandacht geweest voor de rechten van de inheemse bevolking. Steeds meer wordt erkend dat deze mensen de ware inwoners van Brazilië zijn en dat zij ook rechten hebben”, zegt Chang Whan, antropoloog in het Indianenmuseum in Rio de Janeiro. “Veel mensen durfden eerst niet uit te komen voor hun indiaanse identiteit, maar werden door het nieuwe draagvlak gestimuleerd om hun identiteit te herbevestigen.”

Een identiteitsproces dus, op basis van zelfidentificatie: deze mensen voelen zich indiaan. En ze zijn er trots op. Toch zijn deze indianen niet te vergelijken met de indianen in de stammen. De nieuwe indianen leven voornamelijk in steden, hebben een normale baan en functioneren als Brazilianen. Volgens het Braziliaanse Sociaalecologische Instituut (ISA) tonen deze mensen weinig verschil met de niet-indiaanse bevolking van de regio waar zij wonen. In hun uiterlijk verschillen ze niet van gewone Brazilianen en ook niet qua culturele verschijnselen. Bij de authentieke indianen daarentegen betekent trots zijn op je indiaanse afkomst ook het praktiseren van een indiaanse levensstijl en loyaliteit aan de stam. Zo verlaat in Parelheiros bijna nooit een indiaan de stam om ergens anders te wonen. Behalve als hij of zij verliefd wordt op een van de ‘blanken’. “Dat komt niet vaak voor, maar is wel toegestaan. De consequentie is dat de persoon de stam moet verlaten”, zegt de leider van de stam, genaamd de ‘Cacique’. De laatste indiaan van Parelheiros die liefde buiten de stam zocht, verliet in 1987 de stam.

Omzien naar elkaar

“Ik blijf hier de rest van mijn leven wonen”, zegt Juscelino Peralta, ook inwoner van de indianenstam. “Dit is mijn plek, ik ben hier geboren en getogen. Ik ben ook Braziliaan, maar mijn echte roots liggen bij de stam.”

Juscelino is pas zeventien en al getrouwd, zoals gebruikelijk is bij deze indianen. Hij werkt doordeweeks buiten de stam, maar komt elk weekend terug om voor zijn familie en schoonmoeder te zorgen. Een deel van zijn salaris investeert hij daarnaast in de stam. Het geld gaat naar de oudste indianen met gezondheidsproblemen. Dat is kenmerkend voor de inheemse bevolking; ze gaat intensief met elkaar om. In de gemeenschap is het gebruikelijk dat jongeren de ouderen verzorgen en dat ze omzien naar elkaar. “Ik ben er trots op indiaan te zijn. Hier is er geen geweld, alleen liefde en vrede. Indianen doen niemand kwaad. We leven dicht bij de natuur”, vertelt ook Welinton. Hij geeft aan dat hij zich hier veilig voelt. “Ik heb geen verlangen om de wereld te zien. Het leven hier is beter dan buiten de stam.”

Nieuwe indianen die dat leven in de stam ook wel aantrekkelijk lijkt, vangen echter bot. “We hebben er helemaal geen problemen mee dat deze mensen zich nu ook indianen noemen”, zegt de Cacique. “Wij beschouwen hen ook echt als indianen. Maar ze kunnen niet hier komen en bij ons in de stam een leven opbouwen.”

Brazilianen die nu voor hun indiaanse afkomst uitkomen, zullen daar echter ook niet snel aan denken, volgens het ISA. Jezelf indiaan noemen is één ding – je leven achterlaten en in de bossen gaan wonen is een tweede. “Emancipatie betekent niet dat je de ene identiteit achterlaat en een andere aanneemt. Deze mensen hebben allebei de identiteiten”, zegt Chang Whan.

Twee identiteiten. Waar dat in Nederland nogal wat stof doet opwaaien, kan dat bij de nieuwe Braziliaanse indianen blijkbaar wel. Ook de authentieke indianen van Parelheiros pakken ondanks hun isolatie wat van de Braziliaanse cultuur mee. De inheemse bevolking spreekt Portugees en maakt ook gebruik van moderne communicatiemiddelen. “Op onze scholen leren wij de kinderen Portugees, omdat zij in de toekomst in staat moeten kunnen zijn om voor onze rechten te vechten”, vertelt de Cacique. De inheemse bevolking gebruikt, zoals zij het zelf noemen, ‘blanke’ kennis en technologieën om hun mensen en de indiaanse identiteit te beschermen. Want in tegenstelling tot een groot deel van de samenleving waren zij altijd al trots op hun afkomst. Voor het behoud van die indiaanse afkomst is behoorlijk wat strijd geleverd. Strijd die onder meer het nieuwe draagvlak voor de indiaanse cultuur gestimuleerd heeft.