De commons: noodzaak te beschermen wat we delen

Dit jaar vond in Caux, Zwitserland, het vierde Caux Forum for Human Security plaats. Eén van de sprekers op het Forum was David Bollier, schrijver en activist, die met zijn ideeën over de commons aansluit bij de holistische visie die het Forum wil voorstaan. De commons, gestoeld op oude tradities, biedt een nieuw paradigma op de ecologische, politieke en economische problemen waar deze tijd voor staat.

"Ik denk dat jullie na het horen van deze lezing geschokt, misschien zelfs woedend zullen zijn. Het gaat over een groot, niet-verteld verhaal van privatisering op grote schaal, van misbruik van natuurlijke bronnen", aldus de spreker die David Bollier introduceert. De voorbeelden hiervan die Bollier even later zal noemen, roepen inderdaad een gevoel van onbehagen op. In 2002 kocht Bechtel, het grootste bouwbedrijf uit de Verenigde Staten, in de derde stad van Bolivia de gehele watervoorziening op. Water werd de helft duurder en zelfs het opvangen van regenwater werd geprivatiseerd en illegaal gemaakt. Na massale protesten van de bevolking, waarbij minstens zes doden vielen, werd de privatisering teruggedraaid. Maar dit voorval is niet uniek. Zo kocht de Amerikaanse miljairdair T. Boone Pickens voor 100.000 miljoen dollar grondwater op in Texas.

Het is niet alleen water dat in handen valt van particulieren en bedrijven. Ook het menselijk genoom loopt het gevaar om in stukjes geknipt en verkocht te worden. Het patent op een deel van het genoom dat correspondeert met een verhoogde kans op borstkanker wordt geclaimd door Myriad Genetics uit Salt Lake City, zodat zij het alleenrecht krijgen om onderzoek te doen. Zelfs twee specifieke letters van ons alfabet, Mc, mogen in deze vorm niet vrij gebruikt worden. Ze zijn bezit van McDonalds, waardoor het strafbaar is om je restaurant bijvoorbeeld McSushi te noemen. Het is het verhaal van enclosure. Zonder dat we het weten, wordt de wereld geprivatiseerd en wordt aan zaken als water en het menselijk genoom een prijskaart geplakt en worden ze verhandeld op de markt. Zo verliezen we onze commons. "De uitdaging waar we voor staan is om deze commons te zien en nieuwe wegen te vinden om ze te steunen en beschermen", vertelt David Bollier, die onder andere Silent Theft: the private plunder of our commonwealth schreef.

De Commons

De commons heeft vele verschijningsvormen. Het gaat om natuurlijke hulpbronnen, zoals water, zonne-energie, olie, de atmosfeer, bossen en geneeskrachtige planten. Het gaat om cultuur, taal en kunst. Het gaat om kennis, openbare ruimtes en internet. Het gaat om zaken die we met zijn allen delen en die we, zo zegt Bollier, zonder schade moeten overhandigen aan de volgende generaties. Maar een commons is niet slechts de bron zelf. Bij de bron hoort een gemeenschap die besluit deze bron te beheren, los van de staat en van de markt, waarbij samenwerking met deze twee niet is uitgesloten. Een dergelijke gemeenschap definiëert een commons. Belangrijke kernwaarden in dit beheer zijn wederkerigheid, zelfvoorzienendheid en lange-termijndenken. "De commons impliceert een manier van mens-zijn die voorbij gaat aan het egoïstische, rationele, utility-maximizing model van de homo economicus die economen zeggen dat we zijn", aldus Bollier.

Een voorbeeld van zo’n commons zijn de New York City’s community gardens. In New York lagen tientallen jaren niet-geprivateerde stukken grond braak. Deze stukken grond verwerden tot broeiplaatsen voor vervuiling en criminaliteit. Totdat groepen buurtbewoners besloten deze wildernissen om te vormen tot prachtige tuinen waarin ook groenten werden verbouwd. Buurten bloeiden op en verse groenten konden worden gegeten. Een andere commons is het besturingssysteem Linux. Het is een open-source systeem waar een ieder ter wereld aan bij kan dragen. Door deze open toegang is Linux een effectiever en beter besturingssysteem geworden dan Windows. Een derde voorbeeld speelt zich af in India, waar een groep vrouwen uit de laagste kaste, werkend voor een hongerloon op het land van anderen, besloot traditionele kennis over zaden en landbouw weer actueel te maken. De kennis werd gedeeld met andere groepen vrouwen, zodat er een landbouwnetwerk is ontstaan waar op een effectieve, traditionele wijze groenten worden verbouwd.

Even breed als het begrip commons is de commonsbeweging. Het varieert van inheemse stammen die hun eigen visserijwateren beheren tot de Open Educational Resources Movement die leerboeken en onderwijsmethodes vrij toegankelijk maakt. Er zijn zelfvoorzienende gemeenschappen die overgaan  op een alternatief betalingsmiddel, maar er is ook een ambitieuze beweging als de Chaordic Commons of Terra Civitas, die poogt commonners wereldwijd aan elkaar te verbinden en zo een breed netwerk op te zetten om de commons te beschermen. Via de Creative Commons delen duizenden kunstenaars, academici en schrijvers hun werk via internet. De 'CC' bij hun werk geeft aan dat het vrij gedeeld mag worden, zonder toestemming of betaling. Bloedbanken en het delen van kennis onder academici zijn ook een commons. Deze vormen van commons vallen onder de zogenaamde gift economy. In een gift economy zijn niet financiële transacties de drijvende kracht, maar persoonlijke relaties tussen mensen.

De tragedie van de commons

De Romeinen spraken voor het eerst over commons. In hun wetten over eigendom waren de ‘res communes’ een aparte categorie: zaken die tot iedereen behoorden en die niet tot privé-bezit gemaakt konden worden. Vaak echter wordt de commons geassocieerd met The tragedy of the commons, een beroemd essay geschreven door de bioloog Garret Hardin in 1968. Dit essay handelt over een niet-geprivatiseerd veld waar herders hun kuddes laten grazen. Omdat er geen regels zijn, probeert iedere herder voor zichzelf het maximale uit het veld te halen en zijn kuddes er zoveel mogelijk te laten grazen. Dit resulteert uiteindelijk in een kaalgevreten, nutteloos stuk land. Het essay is een pleidooi voor eigenaarsrecht en een marktsysteem: deze zaken kunnen de tragedie keren. "Maar wat Hardin beschrijft is geen commons", zo betoogt Bollier, "Het is een open-toegang regime, vrij voor iedereen. Een commons  heeft echter grenzen en regels. Gebruik wordt gereguleerd, er is straf voor zogenaamde free riders en er zijn sociale normen. Een commons vraagt altijd om een gemeenschap die bereid is rentmeesterschap te dragen over een bepaalde commons".

Natuurlijk gaan er zaken mis in het beheren van commons door gemeenschappen, maar hier staat tegenover de tragedy of the market door enclosure van de commons. Enclosure is een begrip dat stamt uit de tijd dat in Engeland tussen 1400 en 1800 het gemeenschappelijk beheerde land door het Parlement werd opgedeeld en geprivatiseerd. Alhoewel deze enclosure voor innovatie en hogere (financiële) opbrengsten in de landbouw zorgde, raakten vele onteigende boeren aan lager wal. Ze werden loonslaven van grootgrondbezitters, terwijl zij daar voor een gelijkwaardig lid waren van de gemeenschap. Bollier: "De enclosure van vandaag is een sinistere herhaling van de Engelse enclosure beweging. Internationale investeerders en nationale regeringen kopen op grote schaal landbouwgrond en bossen op in Afrika, Azië en Latijns-Amerika. In plaats van dat de bevolking lokale autoriteit behoudt over hun land en hier hun eigen voedsel mag verbouwen, worden ze van hun land gegooid". Hoe bescheiden David Bollier ook oogt met zijn Bill Gates-achtige voorkomen, zijn woorden spuwen vuur. Volgens Bollier veegt enclosure bestaande sociale relaties, culturele tradities en gemeenschapszin van de kaart. Het legt extreem individualisme op, maakt van burgers passieve consumenten en zorgt voor grote ongelijkheid. "Geld verwordt tot het enige middel van sociale legitimiteit en deelname aan de maatschappij."

In zijn boek Silent Theft zet Bollier verschillende manieren van enclosure uiteen. Naast de enclosure van natuurlijke bronnen, is er ook enclosure van academische en publieke kennis, openbare ruimtes en cultuur. Als schrijnend voorbeeld van het laatste noemt Bollier hoe ASCAP, een Amerikaanse organisatie die zich bezighoudt met auteursrechten, in 1996 de Amerikaanse scouting wilde aanklagen, omdat er op hun kampen geautoriseerde liedjes werden gezongen. Copyrights, claims op intellectueel eigendomsrecht en patenten perken kennis en creativiteit in toenemende mate in. Daarnaast reiken door verregaande commercialisatie de tentakels van bedrijven steeds verder en krijgen ze grote invloed op ons maatschappelijk en persoonlijk leven. Ook is de vraag gerechtvaardigd of door huidige ontwikkelingen het internet, volgens Bollier "de meest grote, robuuste en sociaal creatieve commons ooit", een commons zal blijven.

Hoopvolle beweging

In Tegenlichts 'Metamorfose van een crisis', uitgezonden op 19 september 2011 komen een tal van topintellectuelen aan het woord over de huidige crisis. In het programma komt sterk naar voren dat de crisis niet slechts economisch, maar ook cultureel, sociaal en existentieel van aard is. Historica Rosalind Williams spreekt van een ‘cirkel van crises’. De problemen op het gebied van milieu, politiek en economie zijn als stenen in het water die steeds grotere, overlappende cirkels vormen. De socioloog Manuel Castells zegt: "Europa is in crisis. Als er in dat proces geen ontwikkeling van hoopvolle bewegingen is, dan zullen het haatbewegingen zijn".

Is de commonsbeweging een beweging die één van de hoopvolle antwoorden kan zijn op de crisis? Ondanks dat er haken en ogen aan het paradigma van de commons zitten en er nog veel moet worden gedefiniëerd, lijkt het erop dat het idee ons op zijn minst een nieuwe taal en een nieuwe manier van denken aanleert. Alleen al nadenken over wat jíj als commons zou beschouwen, maakt je er bewust van hoeveel goederen op deze wereld eigenlijk gedeelde goederen zijn die beschermd zouden moeten worden. De commons geeft argumenten tegen en een alternatief voor de grote enclosure die nu gaande is. Het is geen dogmatische politieke ideologie, maar een waaier van ideeën en bewegingen, waarin een ieder creatieve manieren kan vinden om bij te dragen. Hiermee komt de commons tegemoet aan zowel het gekoesterde individualisme als aan de hang naar meer gemeenschapszin en kleinschaligheid in een wereld die steeds complexer wordt.

David Bollier eindigt zijn lezing als volgt: "Ik vind het geruststellend dat de commons niet een holle fantasie is, maar dat er op dit moment aan wordt gewerkt, over de gehele wereld, in allerlei samenwerkingsverbanden. Theorie gaat hand in hand met de praktijk. Als dat gebeurt, weet je dat er iets krachtigs gaande is. In een tijd dat oude structuren en dogma’s niet blijken te werken, komen er overal nieuwe ideeën op als groene spruiten door het beton. De commons geven ons een reden om hoopvol te zijn."

Volgende week in deel 2: De Commons: krachtig instrument voor verandering? Interview met David Bollier.

Meer weten?

Zie: www.bollier.org, www.onthecommons.org en www.globalcommonstrust.org

Meer lezen:

    Peter Barnes, Capitalism 3.0:  A Guide to Reclaiming the Commons (2006)

    David Bollier, Silent Theft:  The Private Plunder of Our Commons Wealth (2002)

    Viral Spiral:  How the Commoners Created a Digital Republic of Their Own (2009)

    Elinor Ostrom, Governing the Commons:  Institutions for Collective Action (1990)

    Raj Patel, The Value of Nothing:  How to Reshape Market Society and Redefine Democracy (2009)