Van pitspoes naar...?

Vertrekkend politiek-leider van GroenLinks, Femke Halsema heeft zich ontwikkeld van angstig kamerlid tot iemand die lijnen uitzet binnen en buiten de partij. Onderwerpen in het spectrum van gelijkheid, emancipatie en discriminatie hadden haar bijzondere aandacht als kamerlid. Zij durfde hier een voortrekkersrol in te nemen. Echter die voortrekkersrol moet op tijd worden overgegeven aan een ander, vindt ze.

Op 18 december 2010 maakte Femke Halsema bekend dat ze stopt als politica. Bij vertrouwelingen was dit al bekend, maar voor buitenstaanders kwam het onverwacht. Echter, ze heeft nooit een geheim gemaakt van haar aanstaande vertrek maar dat het moment zo snel was aangebroken hadden weinig politiek verslaggevers verwacht. Wat heeft de Tweede Kamer haar gebracht en wat is de reden van vertrek? Hier volgt een vergelijking van een beginnend politica met een vertrekkend politiek-leider.

Tegen discriminatie

Toen Femke Halsema begin jaren negentig werkte voor de Wiardi Beckman Stichting (WBS), het wetenschappelijk bureau gelieerd aan de PvdA, publiceerde ze haar eerste stuk voor een landelijke krant. In de NRC van maart 1993 schreef ze samen met Rene Cuperus: “Wij doen een appel op politici om zich (…) teweer te stellen tegen het afbrokkelen van voorheen onomstreden en algemeen gedeelde uitgangspunten. De blijvende aanwezigheid van legaal gevestigde allochtonen moet buiten de politieke discussie blijven, evenals het recht op een menswaardig bestaan en vrijwaring tegen discriminatie.” Van begin af aan laat Halsema zich dus zien in het integratiedebat en gaat ze in tegen discriminatie. Een beeld dat misschien zestien jaar later in 2009 voor het laatst groot in de media is gekomen toen ze tegen Geert Wilders en zijn kopvoddentax inging: “Volgens mij moet de kern van een beschaafde samenleving zijn dat vrouwen vrij zijn. Vrij om te geloven, vrij om keuzes te maken. Wat u wilt introduceren is een achterlijke cultuur.”

Dat ze dit moment zou hebben als fractievoorzitter hadden sommigen niet kunnen bedenken. HP/ de Tijd introduceerde het kersverse kamerlid Halsema namelijk als “dat leuke meisje van GroenLinks”, een omschrijving waar Halsema zich aan heeft geërgerd. Ook met de benaming van vrouwelijke Kamerleden in het jaar dat ze de Tweede kamer inkwam zal ze niet blij zijn geweest. Het CDA-lid Hans Hillen omschreef hen namelijk in het blad Opzij met de term pitspoezen. Een term die refereert aan het feit dat vrouwelijke Kamerleden humorloos en vaak niet aardig zijn. Verder zette hij deze term in het licht van overspel tussen Kamerleden onderling en voegde hier aan toe: “dat hoort bij dit vak. Er zijn veel pitspoezen in Den Haag”. Achteraf kan worden gezegd dat deze omschrijving geen recht doet aan een politica die in 2010 door het blad Opzij op de vijfde plaats werd gezet op de lijst van meest machtige vrouwen van Nederland.

Van begin af aan liet Halsema zien dat ze in ieder geval niet bang is om tegen de stroom in te gaan. Toen in 1998 het RPF-kamerlid Van Dijke veroordeelt werd vanwege het beledigen van homoseksuelen was ze het hier als een van de weinige niet mee eens. “Ik vind beledigen niet zo kwalijk. Beledigen is een essentieel middel in de politieke strijd en als ik me neerbuigend over de VVD wil uitlaten, wil ik dat in vrijheid kunnen doen.” Door het inperken van het vrije woord worden dus de instrumenten van een Kamerlid afgekapt. Ze gaat hier dan ook dieper op in: “Je moet intolerantie niet met intolerantie bestrijden. Dan krijg je een sfeer in de samenleving waarin je het moeilijk nog met anderen oneens kunt zijn. Dat ondermijnt de kracht van het politieke debat.” Maar dit alles zal nooit tot discriminatie moeten lijden omdat beledigen wel onderhevig moet zijn aan de stelregel van gelijkwaardigheid van beide partijen.

Voortrekkers rol

Halsema laat dus zien dat ze als jong Kamerlid weet wat ze wilt. Dit komt ook naar voren wanneer ze in 1998 ingaat op wat de koers van de partij zou moeten zijn. Ze meent dat machtsvorming voor haar geen taboe is en dat je pragmatisch moet zijn wanneer het om politiek gaat. GroenLinks moet niet blijven vastzitten in getuigenispolitiek. Het moet gelegenheidscoalities sluiten met andere oppositiepartijen, proberen regeringsfracties los te trekken uit de paarse omarming en regeringsdeelname niet uitsluiten. Ze vindt hierin tegenstand van de 'oude garde' waar onder andere de nieuwkomer Ineke van Gent bijhoort. Dit is opvallend omdat ze met haar samen in haar laatste fase als fractievoorzitter werkt aan de toekomstvisie van GroenLinks. Dit proces van vernieuwing wordt in 2010 flitsend verwoord met: “Wij zijn geen machtspartij op zoek naar ideeën, wij zijn een ideeënpartij op zoek naar macht.” Was dat tactisch inzicht om de verschillende stromingen in de partij te vertegenwoordigen of de overredingskracht van Halsema die Van Gent ervan heeft overtuigd om een partij te zijn die verantwoordelijkheid durft te nemen? Zoveel maakt het niet uit, beide getuigt van leiderschap.

De ideeën zijn uiteindelijk vernieuwend en hebben het resultaat dat ze in haar laatste persconferentie als fractievoorzitter GroenLinks een vrijzinnige en progressieve partij kan noemen. Zoeken naar vrijheid is voor haar de leidraad geweest in haar politieke loopbaan. Die vrijheid houdt voor haar in dat iedereen meer kansen krijgt, meer keuze maar dat mensen die nu in de knel zitten geholpen moeten worden. Voor haar is hiermee onlosmakelijk de verdediging van het vrije woord verbonden. Vrijheid moet dus eerlijk gedeeld worden. Eerlijk delen zoals geformuleerd in het socialisme. Halsema legt hierbij de focus op verdeling van sociale vrijheid, en maken haar tot een sociaalliberaal. 

Politiek is voor passanten

Dat het jonge Kamerlid Halsema moest wennen in het begin en dat dus niet alles glorieus ging blijkt uit het feit dat ze angstig was. Angstig wanneer ze vanaf het katheder de grote Tweede Kamer inkeek voorafgaand aan een betoog en zei:  “Als ik moet spreken, ben ik van te voren altijd heel zenuwachtig. Maar dat werkt bij mij positief. Binnen een paar minuten ben ik mezelf vergeten.” Hiervoor neemt ze een professionele coach in dienst die haar ook helpt om zaken in een wat breder perspectief te zien. Want ze had als jong Kamerlid wel eens de neiging het overzicht kwijt te raken en overweldigd te worden door dossiers met als gevolg dat ze te weinig contact kreeg met de mensen om wie het uiteindelijk ging.

Het gevoel het contact te missen met de mensen om wie het eigenlijk gaat blijkt ook in haar eerste miniatuurportret.  Als politica maakt Halsema duidelijk dat politiek verbeelding is. Deze verbeelding komt het beste naar voren in poëzie, de enige die dit volgens haar door had was Joop den Uyl. Immers hij las nog wel eens poëzie voor in de Kamer. Iets wat meer in Den Haag zou moeten gebeuren, want naarmate het gebruik van taal minder creatief wordt gebeurt dit ook met het denken. In die zin was ze in het begin bang voor de politiek. Van begin af aan wilde ze zich hier tegen verzetten, en misschien is dat, naast het feit dat je binding moet houden met de samenleving, ook wel de reden dat ze later zal zeggen dat politiek iets voor passanten is. Dit om haar zelf in bescherming te nemen.

Halsema zal vanaf februari 2011 de Leonardoleerstoel innemen aan de Universiteit van Tilburg. In deze functie zal ze een masterclass 'Politiek in de 21ste eeuw' doceren. Het resultaat hiervan is voor iedereen die wil te horen op 26 mei 2011 wanneer ze als afsluiting van deze functie de openbare Leonardolezing geeft. Een eerste glimp wat een leven zonder politiek Halsema heeft gebracht. Geen huismus maar een organisch intellectueel?