België: de koning van de compromissen

België is hot. De Belgische Herman van Rompuy leidt al sinds begin dit jaar permanent de Europese Raad en wordt ook wel de eerste president van Europa genoemd. Sinds 1 juli is ons buurland ook de leider van de Europese Unie. België, dat afgelopen juni verkiezingen hield, is alleen niet in staat een eigen regering te vormen.  

Als voorzitter van de Europese Raad van Ministers mag België er de komende zes maanden voor zorgen dat alle lidstaten op één lijn komen bij het sluiten van compromissen. Dit is een uitdaging, gezien België al moeite heeft alle neuzen binnen hun nationale regering dezelfde kant op te krijgen. De eeuwenoude taalstrijd tussen de Vlamingen en de Walen is in de Belgische politiek nog dagelijks een doorn in het oog.

Kiesstelsel

De Belgische staatsinrichting, die voornamelijk gebaseerd is op de taalgrenzen, is ingewikkeld. België heeft namelijk zes regeringen. Naast de federale staat bestaan er nog twee soorten deelstaten, de gemeenschappen en de gewesten. Er is een Nederlandstalige, een Franstalige gemeenschap en een kleine Duitstalige gemeenschap. De gewesten zijn onderverdeeld in het Vlaamse, het Waalse en Brussel. Brussel is officieel tweetalig, maar in werkelijkheid voornamelijk Franstalig. Aan alle deelstaten, dus ook aan de gewesten heeft de federale regering bevoegdheden toegekend. In België regeert dus de federale regering, de Vlaamse Regering (een samenvoeging van de gemeenschap en het gewest), de Waalse Gewestregering, de Brussels Hoofdstedelijk Gewestregering, de Franstalige Gemeenschapsregering en de Duitse Gemeenschapsregering. Wie snapt dit nog? Toch wordt er met deze complexe structuur altijd weer een regering gevormd.

De complexiteit in België komt voornamelijk door het kiesstelsel. Alle Belgen hebben een stemplicht en krijgen een boete als ze niet stemmen. Vlamingen kunnen alleen voor Vlaamse partijen kiezen en de Walen kiezen voor Belgische Franstalige partijen. In het stemhokje krijgen de Vlamingen een andere lijst voor zich dan de Walen en zo kunnen ze niet op Franstalige kandidaten stemmen. Andersom geldt hetzelfde. Er is alleen één gebied waar deze regeling niet opgaat, het arrondissement Brussel-Halle-Vilvoorde (BHV), aan de rand van het tweetalige Brussel. Een kiesconflict om BHV zorgde ervoor dat op 22 april het Belgische kabinet viel.

De kwestie BHV

In het artikel ‘BHV, het eeuwige kruitvat’ dat op 22 april 2010 gepubliceerd is in Trouw, wordt uitgelegd dat het kiesdistrict BHV het enige is dat de hierboven genoemde gewestgrenzen overschrijdt, omdat BHV bestaat uit het Brussel en uit 35 Vlaamse gemeenten. Nu kunnen Franstalige burgers in Halle en Vilvoorde voor Franstalige partijen in Brussel stemmen, terwijl ze in Vlaanderen wonen. Dit kiessysteem zou in strijd zijn met de grondwet, die zegt dat Vlaamse burgers alleen op Vlamingen mogen stemmen. Met deze ‘BHV-regeling’ kunnen Franse politici stemmen halen in Vlaanderen.

Maar wat de Vlamingen veel erger vinden is dat het nu aantrekkelijk is voor Franstaligen die in Brussel werken of wonen om uit te wijken naar de Vlaamse rand van Brussel. Hier eisen ze volgens de Vlamingen meer faciliteiten op voor Franstaligen, zoals taalrechten en negeren de Nederlandse taal en cultuur. Vlamingen zouden graag zien dat BHV wordt opgesplitst in een tweetalig (Brussels) deel en een Vlaams deel. Om deze misschien wat voorbarige dreiging tegen te gaan, streven veel Vlaamse partijen voor verregaande verzelfstandiging van Vlaanderen. Dit kan binnen de federale structuur van het land België of als zelfstandige natie.

Verkiezingen

Na meer dan 1000 dagen vergaderen betekende de kwestie BHV het einde van de regering Leterme. De verkiezingen op 13 juni waren een feit. En de Vlaamse bevolking heeft haar stem nadrukkelijk uitgesproken. De uitkomst in Vlaanderen wordt in diverse media een grote ‘aardverschuiving’ ofwel ‘tsunami’ genoemd. De Nieuwe-Vlaamse Alliantie (N-VA) van Bart de Wever was de grote winnaar met bijna een derde van de Vlaamse stemmen. Vlamingen hebben dus gekozen voor grote hervormingen, want de N-VA streeft zelfs een onafhankelijk Vlaanderen binnen de EU na.

In Wallonië heeft de Parti Socialiste van Elio di Rupo de grootste winst geboekt met bijna 38 procent van de stemmen. De grote verliezers zijn de Christendemocraten. Het grote aantal stemmen is voor de socialisten goed voor 26 zetels in het parlement. Dit is een zetel minder dan de N-VA, die met zijn opmars op 27 zetels komt, een winst van maarliefst 17 zetels. Zo lijkt de uitslag in een oogopslag vrij simpel met twee grote winnaars, maar schijn bedriegt. De grootste partijen van het land staan met hun standpunten loodrecht tegenover elkaar en zijn al ruim een maand bezig met onderhandelingen. De Wever wil meer macht aan Vlaanderen, snel bezuinigen, BHV splitsen en stelde zelfs voor dat Brussel de status van gewest verliest. Di Rupo wil België behouden, geleidelijk bezuinigen en BHV niet splitsen. Maar is er hoop op compromissen?

Rond de tafel

In tegenstelling tot de winnaar van drie jaar geleden, Yves Leterme, stelde De Wever zich direct verzoenend op tegenover andere partijen, zo melde het NRC Handelsblad op 13 juni 2010. Leterme voorspelde op voorhand dat alle Vlaamse eisen zouden worden ingewilligd. “Nu wil eigenlijk iedereen met iedereen praten”, zegt België correspondent Paul Sneijder op 14 juni in een interview met Radio 1. “Als je hervormingen wilt doorvoeren heb je een tweederde meerderheid van de stemmen nodig, dus moet er samengewerkt worden. De Wever en Di Rupo zijn uitersten, maar ze zijn tot elkaar veroordeeld.”

Toch werd er na de verkiezinguitslag een zeer moeilijke formatie verwacht. Begin juli is Di Rupo benoemd tot preformateur. Volgens een verslag van de NOS op 9 juli weten de Belgen niet eens wat een preformateur is, want Di Rupo is de eerste die deze titel krijgt. “Waarschijnlijk moet het woord verhullen dat er nog niet zoveel vooruitgang zit in de Belgische formatie”, aldus de NOS. De Morgen gaf op 16 juli de cijfers weer van een peiling onder 1400 Vlamingen in opdracht van VTM. Slechts een derde denkt dat er in september een nieuwe regering is en een tiende verwacht dit niet voor het einde van het jaar. Twee derde van de Vlamingen vindt dat er geen nieuwe regering kan komen zonder de splitsing van BHV.

Maar er is hoop als de Belgen zoals altijd water bij de wijn doen. Ondanks de grote winst van De Wever in Vlaanderen schrijft De Morgen dat veel Vlamingen Di Rupo geschikt vinden als premier. Hoewel De Wever in Vlaanderen de meeste voorkeur heeft met bijna 26 procent, ziet bijna 23 procent ook in Di Rupo een leider. Dit kan te maken hebben met de bereidheid van de Vlamingen compromissen te sluiten. Di Rupo spreekt namelijk een beetje Nederlands. Volgens Robbert de Witt in de Elsevier van 19 juni is een mogelijke oplossing dat De Wever gedeeltelijk zijn hervormingen krijgt en dat Di Rupo de eerste Franstalige premier sinds 1973 wordt. “In België wordt de soep meestal niet zo gegeten als hij wordt opgediend”, aldus de Witt. “Met deze oplossing zouden de Belgen weer laten zien dat ze, ondanks alle tegenstellingen, ware meesters zijn in het sluiten van onnavolgbare compromissen.”

Europa

Deze bewering wordt ook bevestigd in het artikel ‘De Belgen zijn de baas’ in de Elsevier van 3 juli 2010. Het feit dat Belgen door hun interne verdeeldheid meester zijn in het zoeken naar een middenweg kan een reden zijn dat ze zo gewild zijn in de internationale politiek. Zo zegt Tom Bruijn, Nederlands vertegenwoordiger bij de EU, in de Elsevier: “Op Europees vlak is België een smooth operator, een geoliede machine.” Dat biedt goede vooruitzichten de komende maanden voor het voorzitterschap van de EU.

België is al voor de twaalfde keer voorzitter en heeft daarom veel ervaring. Wel is er het één en ander veranderd. Het Belgische voorzitterschap werkt nu samen met het Spaanse en Hongaarse voorzittersschap. Spanje ging België voor en Hongarije volgt België op als voorzitter. Samen vormen de landen een ‘Trojka’ (trio) van voorzittende landen en hebben ze een programma voor anderhalf jaar opgesteld. Zo moet er meer samenhang komen in het beleid van de EU, iets waar compromissensluiter België goed in kan zijn. België heeft de komende maanden de financiële stabiliteit als prioriteit gesteld. Daarnaast ligt de aandacht op de bevordering van sociale vooruitgang, de strijd tegen armoede en duurzame ontwikkeling.

Op vrijdag 25 juni benadrukte Yves Leterme meerdere malen in een persconferentie dat de politieke situatie in België het voorzitterschap niet in het gedrang brengt: “We hebben het erg zorgvuldig voorbereid. Dus ongeacht wie de federale regering leidt, het werk gaat door.” België wil volgens Leterme voornamelijk zorgen voor goedkeuring van eerdere voorstellen, bijvoorbeeld op het gebied van toezicht houden op financiële instellingen. Door de komst van een Europese president (Herman van Rompuy) en een EU-buitenland chef (Catherine Ashton) is het niet meer alleen het voorzittende land dat de agenda samenstelt, maar is er mogelijkheid voor continuïteit. Deze continuïteit kan België in de nationale politiek goed gebruiken.