On-Britse coalitie wil ook nog hervormen

Het Verenigd Koninkrijk verkeert in shock. Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog bestuurt een coalitie van twee partijen het land. Alsof dat nog niet genoeg is, schrijft de nieuwe regering ook een referendum uit om het kiessysteem te hervormen. Wat houdt het Britse kiesstelsel precies in en waar komt het vandaan?

De basis van het Britse kiesstelsel verschilt van die van Nederland. Nederland kent een democratie van evenredige vertegenwoordiging binnen een constitutionele monarchie. Een partij die tien procent van de stemmen haalt, kan rekenen op eenzelfde percentage aan zetels in het parlement. Bovendien is de macht van de koning beperkt tot een symbolische en soms adviserende rol.

De parlementaire democratie in het Verenigd Koninkrijk (Engeland, Schotland, Wales en Noord-Ierland) bestaat ook binnen een constitutionele monarchie, maar dit land heeft een meerderheidsstelsel gecombineerd met een enkelvoudig districtenstelsel. Iedere regio stuurt één afgevaardigde naar het parlement: het Lagerhuis of House of Commons.

Voor kleinere partijen is het bijna onmogelijk om in veel kiesdistricten een meerderheid te behalen. Er zijn 646 kiesdistricten, en dus ook 646 zetels. Elke partij mag één kandidaat per kiesdistrict aandragen. Zo kan het gebeuren dat bijvoorbeeld de sociaal-democratische kandidaten in driekwart van de districten veertig procent van de stemmen halen en er geen andere kandidaten met meer stemmen zijn. Zo krijgen de sociaal-democraten 484 zetels, terwijl zij ‘maar’ veertig procent van de stemmen krijgen. Velen zien dit als de reden dat slechts twee partijen de grote machthebbers zijn in Groot-Brittannië. Volgens veel mensen zijn de grote partijen dan ook verantwoordelijk voor het in stand houden van het stelsel: zij hebben baat bij dit systeem, waarin ze een grote kans maken alleen te regeren. Vooral de Conservatieven zouden tegen hervormingen zijn.

Een opvallend verschil tussen het Britse en het Nederlandse systeem is dat Britse ministers, die deel uitmaken van de regering, ook een zetel in het Lagerhuis of Hogerhuis (Eerste Kamer) hebben. Zo maken zij op hetzelfde moment deel uit van de wetgevende (parlement) én de uitvoerende (kabinet) macht. Dat is een apart verschijnsel, omdat westerse democratieën voor een deel gebaseerd zijn op de idee van de scheiding der machten. Wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht moeten afzonderlijk van elkaar werken om zo corruptie en belangenverstrengeling te voorkomen.

Groot-Brittannië wordt vaak gezien als een voorloper in de West-Europese democratisering. De Magna Carta uit 1215 en de Bill of Rights uit 1689 worden vaak omschreven als ‘eerste stappen’ op weg naar democratie. De Magna Carta legde namelijk de macht van de koning aan banden, en in de Bill of Rights werden de rechten van het parlement definitief vastgelegd. De omschrijving van de eerste stappen naar democratie is niet geheel terecht, want de betrokkenen bij beide documenten hadden absoluut geen stemrecht voor het gehele volk voor ogen. Maar door oorkondes als deze werd de macht van de monarch ingeperkt, waardoor edelen en de gegoede burgerij meer kansen hadden om hun stem te laten gelden dan in bijvoorbeeld aartsrivaal Frankrijk. Na de Bill of Rights zou het nog zo’n honderdvijftig jaar duren tot het stemrecht voor de burgers geleidelijk werd uitgebreid. Een meerderheids- of districtenstelsel was redelijk gebruikelijk in West-Europa. Zo had Nederland ook een districtenstelsel in de 19e eeuw. Doordat veel mensen naar de stad verhuisden, raakten de districten echter zo uit balans dat voor het gemak de overstap naar een evenredig kiesstelsel werd gemaakt. In het Verenigd Koninkrijk is dit nooit gebeurd.

Qua politieke partijen kent het Verenigd Koninkrijk twee leidende factoren: Labour en de Conservatieven. Labour werd opgericht in 1900 tijdens een arbeidersprotest. Aanvankelijk streed deze partij voor typisch socialistische zaken zoals een grote overheidsbemoeienis in de economie en overheidsgefinancierde gezondheidszorg. Sinds de jaren tachtig is Labour echter een liberalere kant opgegaan.            

De Conservatieve Partij is de grootste van het land en is ontstaan uit de achttiende-eeuwse Whig Party. Daarmee is ze de op een na oudste politieke partij van de wereld: alleen de Amerikaanse Democratische Partij bestaat langer. De bekendste en beruchtste Tory van de afgelopen decennia is waarschijnlijk Margaret Thatcher. Als premier deed zij in de jaren zeventig en tachtig stof opwaaien door een oorlog tegen Argentinië te voeren en met harde maatregelen de Britse working class tegen zich in het harnas te jagen.

De Liberal Democrats vormen de derde partij van het Verenigd Koninkrijk. Dit is een centrumlinkse partij die nu voor het eerst in haar geschiedenis deel uitmaakt van de regering.            

De andere zetels van het Lagerhuis zijn vooral voor national(istisch)e partijen uit Schotland (SNP, 6 zetels) en Noord-Ierland (Sinn Féin, DUP, samen 13 zetels). Ook Wales heeft een eigen partij die strijdt voor onafhankelijkheid: Plaid Cymru heeft drie zetels. 

Groot-Brittannië stevende na de verkiezingen van 6 mei af op een hung parliament: geen enkele partij haalde de meerderheid van de zetels. Binnen enkele dagen was een coalitie tussen de Conservatieven, die de grootste waren geworden, en de LibDems gevormd. De liberaal-democraten van leider Nick Clegg kregen de belofte dat er een referendum over het kiesstelsel zou komen en de Tories mochten de premier leveren. Dit werd David Cameron, die sinds 2005 aan het roer staat van de partij.           

Maar hoe nu verder? De Britse pers, die van oorsprong een belangrijke rol speelt bij de opinievorming, reageerde lacherig. Shotgun marriage werd de coalitie genoemd. Een cartoonist van Daily Telegraph tekende een koelkast met briefjes erop geplakt. 'Nick, we need milk, D' en 'Dave, did u finish houmous? N', staat er op de briefjes om de liefdeloze communicatie binnen het verstandshuwelijk weer te geven. Clegg zelf beweert in The Guardian van 14 mei dat de coalitie niet alleen een doorslaand succes wordt, maar hij benadrukt ook dat het de enige optie was: een minderheidskabinet zou te fragiel zijn, en coalitieonderhandelingen tussen Labour en de LibDems liepen op niets uit.  

Hoogstwaarschijnlijk komt er een referendum over het kiesstelsel. Volgens kenners zal het Verenigd Koninkrijk geen systeem van evenredige vertegenwoordiging invoeren. Met de Conservatieven als grootste partij moet je misschien ook niet te hard van stapel lopen als het om kieshervormingen gaat. Of de coalitie het gaat redden is nog niet duidelijk. Misschien moet de Britse regering een kijkje in de keuken van Den Haag nemen om erachter te komen wat de do’s en don’ts zijn als het om coalitieregeringen gaat. Nederland is twee, zelfs drie kapiteins aan één roer wel gewend.