Hoop en twijfel voor het effect van het WK op Zuid-Afrika

Als eerste land van het Afrikaanse continent staat Zuid-Afrika voor een enorme uitdaging: het organiseren van een onvergetelijk wereldkampioenschap voetbal. De meningen over de organisatie van dit evenement zijn verdeeld en critici maken zich zorgen over de invloed van het WK voor de toekomst. Sommigen vinden dat alle kosten van het WK beter aan armoedebestrijding kunnen worden uitgegeven. Zal dit evenement inspireren en mensen verenigen of krijgen de critici gelijk, die bang zijn dat het WK een averechts effect zal hebben?

De organisatie van het WK zou volgens de voorstanders werkgelegenheid opleveren voor de lokale bevolking in Zuid-Afrika en op die manier een positieve invloed hebben op de economie van het land. NOVA ging in de uitzending van 27 mei 2010 op bezoek bij een Nederlands bedrijf dat in Zuid-Afrika personeel werft voor VIP-ruimtes in de voetbalstadions. Hier wordt een voorbeeld gegeven dat het WK juist goed is voor de werkgelegenheid.

De Zuid-Afrikaanse sollicitanten leren beleefd te zijn en krijgen horecatraining. Voor hen is het een kans waar ze anders nooit mee in aanraking waren gekomen. “It’s a once in a lifetime thing. You have to contribute, give your best and have fun at the same time”, zei een opgewekte sollicitant in de uitzending.

De kracht van sport

Behalve de bijdrage aan de economie, kan sport ook aan de basis staan van maatschappelijke verandering. Tien jaar geleden sprak Nelson Mandela de legendarische woorden: “Sport heeft de kracht om de wereld te veranderen. Sport heeft de kracht om te inspireren. Het kan mensen verenigen op een manier zoals maar weinig dingen dat kunnen doen.” Voormalig secretaris generaal van de VN Kofi Anan ziet ook de waarde van sport: “Sport is een universele taal, die mensen dichterbij elkaar kan brengen, ongeacht oorspong, taal, religie of economische positie.”

De Nederlandse Sport Alliantie (NSA) zet sport al jaren in om maatschappelijke problemen rondom integratie, gezondheid en zelfs criminaliteit aan te pakken in Nederland en in het buitenland. Ook in ontwikkelingslanden ervaart de NSA sport als een waardevol middel. “Sport creëert voor iedereen gelijke kansen. Het is een uniek instrument om mensen met elkaar in contact te laten komen.” 

Het WK is dan ook aanleiding voor uiteenlopende projecten en initiatieven in heel Afrika, waar sport wordt ingezet voor een betere samenleving. Deze initiatieven krijgen onder andere aandacht op het platform ‘De 3eHelft’ op initiatief van de Nationale Commissie voor Internationale Samenwerking en Duurzame Ontwikkeling (NCDO). Hun slogan luidt: Supporters van Zuid-Afrika. Ook na het WK.

De 3eHelft gelooft in de kracht van sport voor sociale en economische ontwikkeling. Het wil projecten in Zuid-Afrika met de focus op de kracht van sport voor iedereen zichtbaar maken. Een ander project, ‘The Road to 2010’, opgezet door World Press Photo, Free Voice, Africa Media Online en Lokaalmondiaal, geeft juist aandacht aan journalistieke verhalen achter het Afrikaanse voetbal en de sociale betekenis van voetbal wereldwijd.  

Critci aan het woord

De FIFA doet het WK voorkomen als een feest voor de Afrikanen in de townships. Maar volgens Frank van Eekeren en Thijs Middelkoop (De Volkskrant, 10 november 2009) worden de opbrengsten overschat en de inkomsten onderschat. “De FIFA beschermt eigen sponsoren, en doet niets voor kleine ondernemers.” Volgens Frank van Eekeren en Thijs Middelkoop geloofde in november 2009 81 procent van de Zuid-Afrikanen dat kleine lokale ondernemingen zullen profiteren van het WK en was 76 procent ervan overtuigd dat het evenement kan zorgen voor black economic empowerment. Maar economen waarschuwen dat de kans minimaal is dat het WK bijdraagt aan de economische vooruitgang van de bevolking.

Sommige Zuid-Afrikanen zijn nu al teleurgesteld in het WK. Eind vorig jaar braken er in de township Riverlea buiten Johannesburg, waar op 11 juli de finale gespeeld wordt, protesten uit tegen het WK. In dezelfde uitzending van 27 mei liet NOVA het beeld zien van een wanhopige vrouw tijdens de protesten: “De mensen zullen gewoon aan ons voorbij rijden en wij blijven dezelfde mensen met rioleringsproblemen. Ze moeten ons helpen.” Van Eekeren en Middelkoop wijzen erop dat een evenement kan leiden tot trots, zelfverzekerdheid en diverse maatschappelijke impulsen. “Maar daarbij zijn reële verwachtingen en een degelijke sociale agenda randvoorwaarden, want er staat veel op het spel”. Sommige Zuid-Afrikanen zien hier niets van terug. “Het is naïef te denken dat teleurstelling en frustratie in dit explosieve land zonder gevolgen zullen blijven”.

Ook Floor Milikowski en Evelien Hoekstra zijn kritisch in hun boek ‘De Droom van Zuid-Afrika. Achter de schermen bij het WK 2010’ (Carrera Uitgevers, 2009). Volgens hen worden de sloppenwijken door de FIFA zorgvuldig buiten beeld gehouden en nemen ook te weinig journalisten de moeite om door dit plaatje heen te prikken. “Hoe mooier de plaatjes, des te groter de commerciële waarden van het WK”.

Volgens Milikowski en Hoekstra was dit ook de reden dat er in Kaapstad een gigantisch nieuw stadion moest worden gebouwd. Het al bestaande stadion, zo schrijven ze, waar ook Ajax Capetown zijn wedstrijden speelt, ligt dicht bij de townships. Dit stadion zou voor de Afrikaanse bevolking die de wedstrijden komt bezoeken veel beter bereikbaar zijn. Maar volgens de FIFA hebben de miljoenen televisiekijkers geen behoefte om beelden te zien van krottenwijken en armoede. Het nieuwe Greenpoint Stadion ligt nu aan de Atlantische Oceaan met de Tafelberg op de achtergrond. Een prachtig plaatje dus.

Het zal nog moeten blijken wat de invloed van het WK is op de lange termijn. Voor de FIFA staat er veel op het spel. Als critici gelijk krijgen dan komt de organisatie van het komende WK van 2014 in Brazilië behoorlijk onder druk te staan. Dit zullen de organisatoren kosten wat het kost willen voorkomen. Als de organisatie van het toernooi zonder problemen verloopt kunnen de Zuid-Afrikanen in ieder geval trots zijn, hun land zal in de media glorieus in beeld worden gebracht. En Westerlingen worden geprikkeld om er op vakantie te gaan.