De do’s en dont’s bij rouwende jongeren

Stel, je beste vriendin verliest plotseling haar vader. Hoe kun je hier het beste op reageren? En wat doe je als je zus wordt vermoord? Op welke wijze neem je afscheid? En kun je het leven daarna weer oppakken?

Deze, en nog veel meer situaties, komen aan bod in het boek ‘Verder zonder jou’ van Daan Westerink. De journaliste en rouwdeskundige interviewt 28 jongeren die hun verhaal vertellen nadat hun broer, zus, vader, moeder, opa en/of oma overlijdt. Dit levert een breed pallet aan ervaringen op. Ervaringen die indruk maken.

Elk gehouden interview krijgt een eigen hoofdstuk. In de inleiding lees je hoe de jongere heet en wie hij op welke leeftijd heeft verloren. Vervolgens vertelt de geïnterviewde op open en eigen wijze over de band die hij had met de overledene, hoe de dood zijn intrede deed en hoe het afscheid verliep. Ook komt ter sprake: het rouwen, de reacties uit de omgeving op het verlies en de manier waarop de geïnterviewde nu in het leven staat.

Het gedicht ‘Tuin’ van Toon Hermans, het lied ‘Heal the World’ van Michael Jackson of een zelfgeschreven tekst van de overledene; elk hoofdstuk uit het boek heeft een persoonlijke opening. Veelal staat op pagina één ook een foto van vroeger. Een dochter op schoot bij haar vader of een vakantiefoto van het gezin vol grijnzende gezichten. Door deze start krijg je als lezer een beetje een indruk van het contact dat de jongere met de overledene had.  

Niet te bevatten

Je maakt in ‘Verder zonder jou’ voornamelijk kennis met meiden (23 van de 28) die vertellen over het verlies van een familielid. Al lezende vraag je je af hoeveel ellende een mens kan overkomen. Sommige jongeren moeten steeds opnieuw dierbaren missen. 

Eén van die mensen is Natascha die haar tweelingbroertjes verliest bij hun geboorte en vervolgens wanneer zij vier jaar is, haar zusje door de gevolgen van een zeldzame taaislijmziekte. De moeder van Natascha doet meerdere zelfmoordpogingen. Haar laatste poging leidt tot de dood. Natascha is dan 22 jaar. Alsof dit allemaal nog niet genoeg is, komt René, de broer van Natascha, een jaar later om bij een verkeersongeluk. Hij racet als bijrijder tegen een andere auto en belandt tegen een boom. Hij is op slag dood. Natascha bezoekt hem drie keer in het mortuarium. Ze kan zijn dood niet bevatten.

De geïnterviewde zegt over de gebeurtenissen: “Ik ben al zo met de dood bezig, terwijl ik nog moet uitzoeken hoe ik moet leven.” Over haar overleden ouder vertelt Natascha: “Ik heb een erg moeilijke jeugd gehad doordat mijn moeder zo depressief was. Toch hield ik veel van mama, ik zorgde op mijn manier voor haar.” En over haar huidige situatie meldt ze: “Ik sta positief in het leven, al moet ik met God – als hij bestaat – nog een hartig woordje spreken als ik later boven kom.”

Vermoord door vriend

Een ander verhaal is dat van Monica. In 1999, als zij 14 jaar oud is, wordt haar zus Janny op 25-jarige leeftijd vermoord door haar vriend. In hoger beroep krijgt de moordenaar acht jaar cel met tbs. Monica: “We hebben in een bovenzaal de rechtszaak gevolgd, via een groot scherm. We wilden hem niet live zien. Mijn vader was namelijk heel bang dat hij zich om zou draaien en naar mijn vader zou glimlachen.” Drie jaar na dato pleegt de veroordeelde zelfmoord. Dat nieuws hoort de familie op Bevrijdingsdag. 

Ook Monica moet meerdere verliezen incasseren. Na haar zus neemt ze ook afscheid van haar vader, die al hartpatiënt was voor de moord op zijn dochter. Uiteindelijk sterft hij door een defect aan zijn nieren. Hij wordt vlakbij Janny begraven. Tevens sterven de opa en oma van Monica. In tegenstelling tot bij haar zus is er nu wel mogelijkheid tot afscheid.

Wat kun je als lezer met deze interviews? Allereerst spreekt er uit de verhalen liefde, ondanks de heftige gebeurtenissen. De geïnterviewden geven regelmatig aan dat ze kracht vinden in de levenswijze van de overledene en in de liefde die zij van hen ontvingen. Lezers die iemand hebben verloren, herkennen waarschijnlijk veel in de verhalen.

De fasen van het rouwen en allerlei zaken die bij een sterfgeval komen kijken, zijn terug te vinden in de interviews. Ook biedt het boek handvatten voor mensen die een jongere willen bijstaan in het rouwproces. Onder de interviews staan persoonlijke tips van de geïnterviewden. Achterin de publicatie vind je specifieke adviezen voor schooldirecties en docenten, ouders en verzorgers, familieleden, vrienden, omgeving, werkgevers en jongeren die te maken krijgen met een verlies. Aan het einde van het boek staan tevens uitgaven vermeld die te maken hebben jong zijn en rouwen. 

Teleurstelling

Het is een goede keuze van Daan Westerink om de interviews te openen met de naam van de jongere en een dubbele punt, en verder het verhaal zijn werk te laten doen. Op deze manier word je als lezer niet afgeleid door observaties van de interviewer. Het aantal verhalen, 28, is erg groot, met alle respect voor hetgeen de jongeren hebben ervaren. Zo komt de lezer meerdere dochters tegen die hun vader op 15-jarige leeftijd verliezen. Deze interviews lijken veel op elkaar.

Interessant is dat Westerink wel verschillende soorten verhalen weet te bundelen. Sommige jongeren verliezen een dierbaar persoon door een plotselinge ziekte, anderen gaan door een langdurig proces doordat de dierbare een lang ziekbed doormaakt. Ook zijn er verhalen over een ongeval of over een (zelf)moord. Sommige vertellers komen uit een hecht gezin, anderen hebben te maken met scheidingen en huiselijk geweld. Het aantal verliezen is ook wisselend. Een aantal jongeren raakt één dierbare kwijt, anderen twee of zelfs meer.

Wat mist is de culturele diversiteit. Najija (15) is afkomstig uit Afghanistan. Haar vader overlijdt. Zij vertelt enigszins over de manier waarop in haar cultuur wordt omgegaan met de dood. Meer aandacht voor culturele diversiteit had het boek iets extra’s gegeven.

Daan Westerink, de interviewster en samenstelster van ‘Verder zonder jou’, vertelt in de inleiding over het verlies van haar eigen moeder op 14-jarige leeftijd en het overlijden van haar vader als zij 32 jaar oud is. De moeder van Westerink sterft na een ziekbed van drie maanden als gevolg van kanker. De interviewster is teleurgesteld over de vele mensen die het in haar omgeving lieten afweten. Zij benadrukt in haar verhaal het belang van bakens. Betrouwbare volwassenen die de jongere steun bieden in een heftige periode van rouw.

Door de inleiding wordt duidelijk vanuit welk kader het boek is opgezet. Westerink heeft als meisje ervaren wat heilzaam werkt in een dergelijk proces. Eerder schreef de ervaringsdeskundige ‘Leven zonder ouders’ waarin volwassenen vertellen over hun leven met en zonder vader of moeder. 

‘Verder zonder jou’ is geen makkelijk consumeerbaar boek. Het confronteert en emotioneert. Maar ook viert het de liefde die mensen voor elkaar kunnen voelen. Naast informatie over rouwen biedt het de mogelijkheid om verhalen te horen achter actualiteiten. Over een moord op een jonge vrouw waarover je in het nieuws hoort of over een zelfmoord. Je leest hoe jonge nabestaanden hiermee omgaan. Op welke wijze zij afscheid nemen. En hoe zij hun levenstrein weer op de rails zetten.