‘Gesloten grenzen zijn niet goed voor de huidige economie’

Door de gedeeltelijk gesloten grenzen voor Roemenen en Bulgaren kan de Nederlandse economie nog sterker krimpen. Ondanks de crisis blijft er behoefte aan laaggeschoolde arbeiders. “Iemand uit de IT-sector gaat niet ineens tomaten plukken”, zegt Piet Emmer, hoogleraar migratie aan de universiteit van Leiden.

“Door de kredietcrisis zoeken veel bedrijven naar goedkope uitzendkrachten.” vertelt Gerlof Roubos, de directeur van de Vereniging van Internationale Arbeidsbemiddelaars VIA. “Er zijn uitzendbureaus die aan deze vraag kunnen voldoen door Bulgaren en Roemenen in dienst te nemen. Dit doen zij zonder tewerkstellingsvergunning. Deze groep arbeiders is hier illegaal en is bij uitbuiting volkomen rechteloos. Het openstellen van de grenzen had dit kunnen voorkomen, omdat de arbeiders dan net zoveel rechten hebben als Nederlandse werknemers.”

Roemenië en Bulgarije traden in 2007 toe tot de Europese Unie (EU). Voor het vrije verkeer van werknemers tussen de landen werd een overgangsregeling getroffen. Roemenen en Bulgaren die in Nederland willen werken hebben een tewerkstellingsvergunning nodig. Deze vergunningen worden beperkt verstrekt, mits is aangetoond dat de werkzaamheden niet door iemand anders uit de EU kunnen worden verricht. De regeling zou begin 2009 worden afgeschaft. Maar minister Donner van Sociale Zaken besloot in november 2008 dit moment uit te stellen, vanwege de onzekerheid die de huidige economische teruggang met zich meebrengt.

De meerderheid van de Tweede Kamer steunde het voorstel. Minister Donner gaat in juli opnieuw naar openstelling van de grenzen kijken, maar veel partijen vinden dat die voorlopig gesloten moeten blijven. “Onverstandig”, zegt Emmer. “In Nederland zijn arbeidsmarkten gescheiden. Door een oplopende werkloosheid zullen de werkplekken in de agrarische sector en vleesindustrie niet opgevuld worden. Natuurlijk zijn er uitzonderingen, maar de meeste mensen ontvangen liever een uitkering dan dat zij laaggeschoold werk verrichten.”

Om dit probleem tegen te gaan besloot de regering onlangs dat mensen die langer dan één jaar een werkloosheidsuitkering ontvangen, alle soorten werk moeten accepteren. Toch gaat dat niet helpen bij het vullen van de gaten in de markt, zegt Roubos. “Iemand die zijn hele leven achter de computer heeft gezeten en gewend is om negen uur te beginnen, integreert niet zomaar in de agrarische sector. Het werk daar is immers lichamelijk zwaar en de werkdagen beginnen al vroeg. Bedrijven zullen weinig interesse hebben in deze werknemers. Daarnaast heeft deze maatregel op korte termijn geen effect, omdat velen nu ontslagen worden met een regeling waarbij nog één of twee jaar doorbetaald wordt. De drang om dan lager betaald werk te accepteren is heel klein.”

Uitbuiting

Volgens Roubos zijn er veel malafide organisaties die de Oost-Europeanen bemiddelen naar werk. “Er ontstaan de meest vreemde constructies. Zo zijn veel Roemenen ingeschreven als ZZP-er (Zelfstandige Zonder Personeel, red.). Zij werken voor een bedrag van acht euro per uur. Dat is veel te laag voor een zelfstandige, maar deze mensen hebben helemaal niet door in wat voor constructie ze werken. Die gaan aan het werk, vragen na een tijdje aan het uitzendbureau waar hun salaris blijft en krijgen dan te horen dat ze een factuur moeten sturen. Een deel weet deze niet te realiseren en kan naar zijn geld fluiten. Vervolgens hebben deze mensen geen geld om terug te keren naar huis. Zij blijven in het illegale circuit hangen.”

Roubos schat dat vijfduizend Roemenen en Bulgaren in de illegaliteit verkeren. Daarom hoopt hij dat de grenzen snel open gaan. “Bij de Polen zag je ook allerlei vormen van uitbuiting, totdat voor hen de grenzen opengingen. Hierdoor kregen zij veel meer rechten, dit hielp enorm bij de emancipatie van de Pool.”

Angst voor integratieproblemen

Dat mensen uit het buitenland het ‘zware werk’ in Nederland verrichten is volgens Emmer al zo sinds de 17e eeuw. “Op VOC-schepen werd ook het zware werk door migranten gedaan.” Nederland heeft migranten nodig voor bepaalde sectoren. De laatste jaren waren dit de Polen. In de jaren zestig de Italianen en Spanjaarden. Daarna werd uitgeweken naar de Turken en Marokkanen. Deze bleven in groten getale in Nederland wonen. Bij de integratie van deze groep in de samenleving zijn veel problemen.

De gesloten grenzen lijken ook het gevolg van ‘onderbuikgevoelens’ in de samenleving. Er heerst een grote angst dat met de Bulgaren en Roemenen dezelfde integratieproblemen ontstaan als met Marokkaanse gastarbeiders. Roemenen worden nu al veelvuldig in verband gebracht met pinpasfraude en zijn hierdoor niet geliefd. Of de huidige criminaliteit van Roemenen wellicht komt doordat het moeilijk is om een fatsoenlijke baan te vinden, durven beiden heren niet te zeggen. Maar de angst dat veel van deze gastarbeiders in Nederland blijven wonen, is volgens Emmer ongegrond.

Veel Polen komen tijdelijk en dat zal ook gelden voor de meeste Roemenen en Bulgaren. “Zij komen hiernaartoe om in een paar maanden flink geld te verdienen waar zij in hun thuisland een tijdje van kunnen leven. Uiteraard zullen er migranten zijn die hier blijven wonen. Maar de grootschalige toestroom van Turkse en Marokkaanse migranten uit jaren zeventig zal zich niet herhalen. Nederland heeft ondertussen veel strengere regels. Iemand die hier een paar maanden heeft gewerkt kan daarna nog geen aanspraak maken op sociale voorzieningen, dat kon indertijd nog wel”, zegt Emmer.

Ook Roubos denkt niet dat Roemenen en Bulgaren hier zullen blijven. “Juist door alle grenzen open te stellen wordt vrij verkeer mogelijk. Werknemers zullen daar gaan waar het werk is. En als er geen werk meer is, dan gaan ze terug naar hun eigen land waar zij hun sociale leven hebben.”

Tekort aan arbeiders

Veertien lidstaten van de Europese Unie hebben hun grenzen wel geopend voor Roemenen en Bulgaren. Wellicht trekken de Oost-Europeanen nu naar Griekenland of Spanje en zoeken zij daar een beter leven. Krijgt Nederland dan een groot gebrek aan arbeiders in de lagere klasse? Volgens Emmer zal het zo’n vaart zal het niet lopen. “Roemenië is een groot land.”

Roubos signaleert dat Nederland de regels ook al versoepelt. Voor Roemenen en Bulgaren die willen werken in boomkwekerijen worden dit jaar eenvoudig tewerkstellingsvergunningen afgegeven. “Dat is een goed begin. Zo begon het bij de Polen ook.”

Dat migranten in één keer met hun hele gezin komen, zodat de kinderen betere scholing kunnen krijgen dan in het land van herkomst vindt Emmer onverstandig. “Ik gun die kinderen natuurlijk goede scholing. Als mensen hier een paar jaar werken en belasting betalen is het wat anders, maar het is niet de bedoeling dat de Nederlandse belastingbetaler opdraait voor scholing van Roemeense kinderen, terwijl de ouders hier niet kunnen werken. Dat is onrechtvaardig.”

De Roemeense familie Barabas besloot na anderhalf jaar van problemen in Nederland terug te gaan naar hun geboorteland.