Turkse volksheld Atatürk springlevend

Het is onmogelijk om hem over het hoofd te zien. Hij is overal. Zijn ogen waken over Istanboel, zijn standbeeld bepaalt het straatbeeld, zijn gedachtengoed leeft voort onder de Turkse bevolking. Waarom domineert een man die al 75 dood is nog altijd de openbare ruimte in Turkije?

Zondag 10 november was de herdenkingsdag van de Napoleon van Turkije: Mustafa Kemal, oftewel Atatürk. Istanboel ontwaakt vroeg op deze zondagmorgen. Vlaggen worden gehesen, kinderen lopen in groepen achter de juf aan op hun vrije dag, het publiek verdringt zich bij de tafel waar bloemen liggen. Bij het paleis Dolmabahçe, waar Atatürk zijn laatste jaren doorbracht, kleurt het rood: de kleur van de republiek.

Ersin (34) bekijk het geheel vanaf een afstand. Hij is groot fan van Atatürk: “Hij was meer dan een mens. Zijn ziel leeft voort in Turkije.” Ersin benadrukt dat dit om een bijeenkomst gaat die het volk organiseert. Volgens hem is de geest van Atatürk diepgeworteld in de mensen die hier vandaag zijn. Ersin is aanhanger van de republiek, niet van de overheid. “De democratie is in gevaar. En niet alleen dat. Het fundament waar Turkije op rust- de seculiere staat- wankelt.”

Om vijf over negen gaan de sirenes af. Op de Bosporus – de zeestraat die Istanboel opsplitst- stoppen de boten. Misthoorns gaan af. Er heerst een doodse stilte. Mensen staan strak, bewegen niet. Een enkeling staat in de houding. Daarna klinkt het volkslied en schreeuwt de menigte de leus “Wij zijn de soldaten van Atatürk!”

Het gaat om een ander soort soldaat zijn. Een soul-dier, zegt Senem (48): de geest van Atatürk zit van binnen, niet in het fysieke. Samen met haar man zit ze net buiten de drukte tegen een hek aan. Ze draagt een T-shirt met daarop de afbeelding van Atatürk. Vrijheid. Democratie. Secularisme. Menselijkheid. Dat zijn volgens Senem de kernwaarden van Mustafa Kemal. “Turkije is in grote nood. Deze kernwaarden, vooral het secularisme, worden bedreigd.”

De meest fanatieke groep aanhangers blijft buiten het paleis staan. Ze demonstreren. Het zijn leden van Türkiye Gençlik Birliği (TGB)- de Turkey Youth Union- een groepering die nauw betrokken was bij de protesten eerder dit jaar. De studenten van deze links nationalistische organisatie presenteren vandaag de dag het gedachtegoed van de vader des vaderlands. Zij zijn sterk tegenstander van Amerika en andere imperialistische machten. Sterk voorstander van een onafhankelijk Turkije. “Atatürk is still alive. We are his legacy,” straalt Yener (24). Hij staat naast het podium waar artiesten oude Atatürk liederen ter gehore brengen. Arm in arm met andere sympathisanten. “Als beveiliging.”

Volgens zijn buurvrouw Cansu (22) wordt de groep bij de herdenking jaarlijks groter. Het is een beweging van onderuit. Het volk spreekt. Welk vraag zou Yener aan Atatürk stellen als hij de mogelijkheid had? Hij overlegt met de rest van de groep, want “we zijn een democratische beweging.” Daarna zegt hij: “We zouden hem advies vragen. Of hij wil uitleggen wat de manier is om ons te verzetten tegen kapitalistische en imperialistische invloeden. En we zouden hem bedanken, natuurlijk.”

Terug in het hostel staart de receptionist naar de flyers van de Turkey Youth Union. “Deze groep kun je vergelijken met nazi’s, op de manier dat ze niet aan andere mensen denken. Alleen hun eigen ideeën zijn belangrijk. Maar ik ben Atatürk-moe. Come on, move on.” Zijn collega Muhammet voegt er aan toe: “Atatürk was behalve volksheld ook een dictator. Ik snap niet dat mensen 75 jaar na zijn dood nog steeds om hem huilen.” Dat hij tegen de Turkey Youth Union is, wil niet zeggen dat hij zich geen zorgen maakt om de ontwikkelingen in het land: “Atatürk is niet de oplossing. De conservatieve premier Erdoğan ook niet. We moeten een middenweg vinden.”

Na de protesten in het Taksim Gezi park afgelopen zomer is tijdens deze herdenkingsdag zichtbaar dat de saamhorigheid onder Turken groot is. Voor- en tegenstanders van Mustafa Kemal maken zich grote zorgen om de voortgang van de seculiere republiek. De aanhangers van Atatürk zouden hem het liefst heel even spreken om advies te vragen. Zoals Ersin verwoordt: “Ik zou hem vragen wat er gaat gebeuren. En wat we moeten doen.” Hij lacht. “Ik denk dat hij zou antwoorden dat we wel zien wat er komt. En dat we dan pas leren wat we moeten doen.”