Achter de schermen bij het Nederlands Kanker Instituut

Het Nederlands Kanker Instituut (NKI) en het Antony van Leeuwenhoek ziekenhuis bestaan dit jaar 95 jaar. In 1913 werd het instituut, waar ‘lijders aan boosaardige gezwellen’ behandeld konden worden en waar ‘een bijzondere studie van den kanker en aanverwante ziekten’ plaats konden vinden, opgericht. In eerste instantie had de kliniek plaats voor zeventien patiënten en waren er in het laboratorium acht mensen werkzaam, anno 2008 werken er 1880 mensen en is er plaats voor 180 patiënten.

Naast de enorme schaalvergroting is er in de afgelopen 95 jaar veel veranderd. In 1916 werden er de eerste pogingen gedaan om patiënten te behandelen met chemotherapie. Nu, 95 jaar later, wordt een deel van de operaties uitgevoerd met een robot en is de kennis over DNA en celdeling enorm vergroot. De primaire doelstelling is in al die jaren hetzelfde gebleven; kanker bestrijden door middel van patiëntenzorg, research en onderwijs. Ter ere van het 95-jarig bestaan werd vorige maand ‘De week van de kanker’ georganiseerd. Een unieke kans om een kijkje achter de schermen te nemen in het ziekenhuis en het laboratorium, waar bijna alle afdelingen waren opengesteld voor het publiek.

Sinds kort is het mogelijk om patiënten met prostaatkanker te opereren met behulp van de ‘Da Vinci robot’. Deze robot heeft vier werkarmen die door de chirurg worden bediend. Door vijf kleine gaatjes kan in de buik een complete operatie worden uitgevoerd. De bewegingsmogelijkheden van de robotarmen, die net zoals een pols kunnen scharnieren, maken het mogelijk om zeer precies te werken. En doordat er een camera in de buik wordt gebracht kan de chirurg op het beeldscherm precies zien wat er gebeurt. Hierdoor kan de kijkoperatie met dezelfde precisie plaatsvinden als een open operatie, waarbij een flinke snee wordt gemaakt in het lichaam.

De opleidingen die de chirurgen moeten volgen om met de apparatuur te kunnen werken kosten veel geld. De chirurgen en operatieassistenten volgen de opleiding van een maand bij een collega ziekenhuis in Frankrijk om zich de techniek eigen te maken. De robot zelf kost anderhalf miljoen euro en een werkarm duizend euro. Zo’n arm mag tien keer gebruikt worden en moet dan worden vervangen.

Ondanks de hoge kosten is de robot een enorme aanwinst voor het ziekenhuis. De patiënt hoeft maar één dag in het ziekenhuis te blijven, in tegenstelling tot de tien dagen die nodig waren bij de oude operatiemethode. Daarnaast is het bloedverlies tijdens de ingreep aanzienlijk minder en worden de andere organen en spieren in veel mindere mate aangetast.

Om achter de omvang en aard van de kanker te komen wordt een diagnostisch onderzoek gedaan. Hierbij wordt vastgesteld waar het kankerweefsel zich bevindt, hoe groot de tumor is en om wat voor soort kankerweefsel het gaat. Daarnaast wordt onderzocht of de kanker is uitgezaaid, of de tumor omliggende organen heeft aangetast en of er eventuele complicaties zijn.

Eén van de methoden om de diagnose te stellen is laparoscopie. Bij deze chirurgische ingreep wordt met een laparoscoop, een lange dunne holle buis met aan het uiteinde een lens, weefsel weggenomen uit het orgaan waarin zich de kanker bevindt. Dat kan in het laboratorium worden onderzocht.

Naast het stellen van de diagnose wordt een groot deel van de kankerpatiënten behandeld middels chirurgie. Tumoren die zich in organen bevinden, solide tumoren, kunnen meestal chirurgisch worden verwijderd. De mens kan van de meeste organen een groot deel missen. Een primaire tumor in de lever wordt meestal operatief verwijderd en zolang er dertig procent van de lever blijft functioneren is de kans groot dat de patiënt hier goed mee kan leven, mits het alcoholgebruik wordt beperkt.

Van alle soorten kanker sterven de meeste mensen aan longkanker. De ziekte wordt vaak pas ontdekt als de tumor al is uitgezaaid en de chemotherapie die momenteel beschikbaar is, is niet effectief tegen longkanker. Zelfs als de tumor is verdwenen door de chemotherapie, komt de kanker vaak terug. Het NKI wil daarom inzicht krijgen in de ontwikkeling van longkanker en de resistentie tegen de chemotherapie. Er is een uitgebreid onderzoek naar longkanker gestart door middel van proeven bij muizen.

In een muis worden dezelfde genetische defecten in het DNA aangebracht die bij de mens ook in longtumoren worden aangetroffen. Hierdoor ontstaan bij de muizen tumoren die niet alleen een grote gelijkenis vertonen met de tumoren bij de mens, er ontstaan zelfs uitzaaiingen naar dezelfde weefsels als bij de mens. Om te bepalen of de muis een beginnende tumor heeft en of hij op de behandeling reageert, wordt gebruik gemaakt van fluorescente eiwitten of luciferase (bekend van vuurvliegjes). Hierdoor geeft de tumor ‘licht’.

Door op vastgestelde tijden het licht te meten kan worden bepaald of de tumor groeit en ook of deze reageert op de therapie. Met behulp van deze ingewikkelde methode hopen de onderzoekers snel een effectieve behandeling tegen longkanker te vinden. Psychisch is de behandeling en de diagnose van kanker zwaar, maar ook het lichaam verandert vaak drastisch na een behandeling. Het haar valt meestal uit door de chemotherapie en na een operatie kan een zichtbaar deel van het lichaam ontbreken of verminkt zijn.

Modeontwerpers hebben allerlei kleding ontworpen voor mensen die moeten leven met deze vervelende bijkomstigheden. Voor vrouwen met nog maar één borst zijn er badpakken waarin een prothese verwerkt is, voor mensen die na een operatie moeten leven met een katheter is er badkleding waarin aan de binnenzijde een speciaal zakje is verwerkt waar deze in past.

Operaties die soms nodig zijn voor de behandeling van kanker in de keel hebben vaak zichtbare gevolgen voor de hals. Soms wordt er tijdens de operatie via een opening in de hals een opening naar de luchtpijp gecreëerd. Om de aangebrachte keelstoma te verbergen zijn speciale sieraden ontworpen die een mechanisme hebben waardoor de patiënt met behulp van het sieraad kan praten.