Idyllisch leven met de Geul en de Maas: van toeristische trekpleister tot strijd tegen het hoogwater

Het plaatsje Arcen is een verborgen parel in het Noord-Limburgse rivierduinenlandschap langs de Maas. Volgens tripadvisor kun je er mooie wandelingen maken of een route langs de Maas fietsen. Daarna haal je een borrel in café De IJsvogel dat is gevestigd in de oude watermolen, of je drinkt daartegenover een kop thee in het beroemde rosarium van de Kasteeltuinen. Maar de schilderachtige vergezichten over de Maas en het gezellige Arcen komen met een prijs: de dreiging van het water.

Arcen dreef in 1994 en 1995 als een eiland in het water toen de Maas buiten haar oevers trad. Bij de watermolen waren alleen nog de topjes van de reusachtige terrasparasols te zien en ook het kasteel en de tuinen overstroomden. In de zomer van 2021 kwam het water weer extreem hoog door dagenlange regenval. Met noodkeringen konden bewoners en hulpdiensten voorkomen dat het water grootschalige schade aanrichtte. Dat was mede te danken aan de nauwe samenwerking met de gemeente, die hier al jaren crisisplannen ontwikkelen en werken aan duurzame dijkverzwaring.  

Als je Arcen binnenrijdt prijkt een mega billboard langs de weg met daarop een luchtfoto van de nieuwe waterkering die aangelegd wordt. In 2028 moet deze klaar zijn.

Eerder geplande dijkverzwaringen werden afgekeurd, omdat die onvoldoende rekening hielden met verhoogde waterstanden door klimaatverandering. Dankzij de vasthoudendheid van een groep bewoners wordt er nu gebouwd aan een ultramoderne waterkering, onderdeel van een 4,8 kilometer lange dijkversterking.

Watersnoodramp in Valkenburg
Waar waterveiligheid in Noord-Limburg al jaren onderdeel is van het dagelijkse leven, was dat het voor de gemeente Valkenburg aan de Geul, in het Zuid-Limburgse Heuvellandschap niet. De aanhoudende regen in de zomer van 2021 zorgde daar voor een watersnoodramp. 

Deze regio ligt niet aan de Maas, maar in het dal tussen de heuvels. Met pittoreske dorpjes, waar de rivier de Geul doorheen kronkelt. Hoewel de overstromingen in de jaren ’90 hier ook flinke schade aanrichtten, ervaren bewoners geen constante dreiging van het water. Maar in 2021 stroomde er overtollig water vanuit België en Duitsland via de Geul als een ‘tsunami’ naar binnen en zette in no-time de gemeente onder water. 

“Het water kwam uit België en Duitsland, dus je moet dan in die landen aan de slag.”

Het toeristische stadje Valkenburg werd het ergst getroffen. “Het is simpel, water stroomt van hoog naar laag en Valkenburg ligt onder in het dal.” zegt Daan Prevoo, burgemeester van de Gemeente. In Duitsland en België vielen er 200 doden door de overstromingen. In Nederland kwam er door datzelfde water niemand om het leven. “Een wonder”, als je het Prevoo vraagt.

“In Arcen kunnen ze een waterkering bouwen, maar in Zuid-Limburg moet je het hele landschap opnieuw inrichten. Je kan geen hoge muur in de heuvels neerzetten tegen het water”, voorspelt de Marcel Penders, coördinator communicatie van de Veiligheidsregio Zuid-Limburg (brandweer, ambulance en meldkamer). Hij denkt dat de kans dat zoiets weer gebeurt heel klein is. Maar burgermeester Prevoo vindt dat een moeilijke boodschap naar de slachtoffers die tot op de dag van vandaag nog problemen ondervinden. Zij zullen zich bij een volgende overstroming afvragen wat er veranderd is. 

Na de overstromingen van 2021 werd het programma Waterveiligheid en Ruimte Limburg (WRL) en de publiekscampagne ‘Wacht niet op water’ opgezet. Daarin werden praktische tips en informatie verstrekt aan bewoners om beter voorbereid te zijn. Volgens Penders sluit de nationale overheidscampagne ‘Denk Vooruit’ hier mooi op aan. 

Ook Prevoo juicht zelfredzaamheid van zijn bewoners toe, maar vindt dat niet genoeg: “Mijn moeder van 90 is gewoon niet zelfredzaam”. Tegelijk weet hij dat het aanpakken van de oorzaak niet eenvoudig is. “Het water kwam uit België en Duitsland, dus je moet dan in die landen aan de slag”, geeft Prevoo aan. Hij denkt dat geld niet het probleem is. “Maar de gesprekken met de gemeentes en veiligheidsdiensten over de grens leiden tot niets. Het is altijd eigen regio eerst”. Hij denkt er nu maar over om een reuze noodpakket samen te stellen voor zijn gemeente en dat op te slaan in een grote loods. 

Horecaondernemer Pieter Verschuren die de watermolen in Arcen pacht, vindt dat je maar beter zelfredzaam kunt zijn. “Als ik had gewacht op de overheid had ik de IJsvogel allang kunnen sluiten.” Hij heeft een eigen systeem ontwikkeld waarmee hij de waterstanden meet om het risico op overstromingen in te schatten. “Als ik zie dat het kritisch wordt dan bel ik mijn overbuurman van het tuincentrum en vraag ik of hij ‘stand by’ wil zijn met zijn vrachtwagen.” Met hulp van kennissen uit de buurt kan hij in een paar uur de IJsvogel ontruimen. Alles wordt vakkundig uit elkaar geschroefd en gaat de vrachtwagen in. 

Toen Verschuren zelf nog in Arcen woonde, deed hij thuis hetzelfde: met de buurman de houten vloerplanken loshalen, terwijl zijn vrouw de keuken inpakte. Manager van de Kasteeltuinen, Rob Rambags zegt: “In 2021 merkte ik dat er lokale kennis nodig was om te zorgen dat het goed ging. Het initiatief om de weg voor het kasteel te verhogen met zand, kwam van een bewoner.”

Waarschuwingssysteem KNMI
Om te zorgen dat de samenleving beter kan anticiperen op gevaarlijk weer en op de gevolgen van klimaatverandering is het KNMI sinds 2020 veranderd in een Early Warning Centre (EWC), een zogenaamd nationaal waarschuwingsadviescentrum. Met betere weermodellen is het ook mogelijk om meer plaatselijk en eerder te waarschuwen. Met het EWC denkt het KNMI, in samenwerking met andere instituten, overheden en bedrijven, een bijdrage te kunnen leveren aan de veiligheid in Nederland.

Het is de vraag of deze veranderingen in het systeem voor mensen als Verschuren die zo dicht bij het water zitten, van nut zijn. Voor het volgen van de waterstanden vertrouwde hij alleen op Rijkswaterstaat. Tijdens de overstromingen in Zuid-Limburg kwam het water met zoveel snelheid, dat de updates van het KNMI ook niet snel genoeg kwamen om mensen te waarschuwen. Het vernieuwde systeem werkt met kleurcodes, die op locaties kunnen inzoomen. Waarschuwingen worden breder gedeeld via allerlei media en een nieuwe app. Toch blijkt uit divers onderzoek dat burgers de kleurcodes als betutteling ervaren en de waarschuwingen niet serieus nemen. Het KNMI is daarom gestart met een uitgebreid onderzoek naar de effectiviteit van hun waarschuwingssysteem.

“Overdag waren we aan het puinruimen en schoonmaken. Er leek geen einde te komen aan het zwarte slijk en de rioollucht in huis.”

Burgemeester Prevoo vraagt zich af in hoeverre je voorbereid kunt zijn op een ramp. In Valkenburg had niemand rekening gehouden met een watersnoodramp van deze orde. 

Een ramp komt altijd onverwachts. Dat is ook de ervaring van Isabelle Schotanus die met haar gezin, in de voormalige pastorie woont. Een markant monument met torentje midden in het centrum, tussen de winkeltjes, cafés en boetiekhotels. De avond van de overstromingen waren zij op vakantie in Frankrijk. Ze hadden net uitgebreid gekookt toen een kennis belde met paniek in zijn stem. Grote overstromingen in het centrum of hij polshoogte moest nemen bij de pastorie? Ze gingen over op videobellen en zagen de ondergelopen eetkeuken, toren en de verzopen meubels in de zitkamer. Maar het was donker en de beelden kwamen niet echt bij ze binnen. Pas toen ze de volgende ochtend terug naar huis reden en op de radio hoorden hoe hevig de overstromingen in Nederland, België en Duitsland waren geweest, drong het tot ze door. 

De ravage die Schotanus en andere slachtoffers die dagen te wachten stond had niemand zien aankomen. Evenmin als de maanden en jaren die volgden: onbewoonbare huizen, horecabedrijven en hotels die dicht moesten, eindeloos getouwtrek met verzekeringen, moeizame renovaties, financiële zorgen, veel stress en grote wanhoop. 

Protocollen versus informele zorg
De eerste dagen na de overstromingen was er geen stroom in de getroffen delen van het centrum in Valkenburg. Schotanus zette net als andere slachtoffers met hulp van familie, buurtgenoten en vrienden, meubels en huisraad buiten. “Tapijten hingen door de straat, naast die van de buren. Iedereen leefde buiten. Overdag waren we aan het puinruimen en schoonmaken. Er leek geen einde te komen aan het zwarte slijk en de rioollucht in huis.” 

Bewoners kwamen meerdere keren per dag met maaltijden en fietsten op en neer om telefoons en computers op te laden. Al die hulp van iedereen om ze heen en het gevoel van saamhorigheid gaf Schotanus energie om door te gaan. 

Prevoo benadrukt dat die spontane hulp van bewoners, bedrijven en mensen van buitenaf, extreem waardevol en zelfs onmisbaar is. “Informele zorg moet je koesteren en de ruimte geven”, vindt de betrokken burgervader. Hij kan zich nog kwaad maken over de formele protocollen, waardoor hij tot twee keer toe op en neer naar Maastricht moest rijden om te vergaderen over een noodbrug die hij nodig had in Valkenburg om bewoners te evacueren: “De derde dag weigerde ik om weer te gaan. Mijn gemeente stond onder water! Pas de vierde dag kwam die noodburg er. De Dordtse reddingsbrigade schoot te hulp met speciale bootjes en andere materialen. Onze eigen hulpdiensten zijn niet standaard uitgerust met materialen om in het water te werken, omdat het overstromingsrisico hier klein is. Het noodaggregaat in de brandweerkazerne was direct onder water gelopen, onze kazerne is het laagste punt van Valkenburg.” 

Hier zijn achteraf mondjesmaat lessen uit getrokken. Marcel Penders, woordvoerder van de Veiligheidsregio vertelt dat het aggregaat nu wat hoger staat, maar het is volgens hem niet nodig om bijvoorbeeld de hele kazerne te verplaatsen, hij denkt dat het risico heel minimaal is het nog eens zo mis gaat. Maar Prevoo denkt dat het verstandig zou zijn om als gemeente en veiligheidsregio na te denken over hoe je de infrastructuur kan veranderen om weerbaarheid te vergroten.

De nafase: een ramp na de ramp
In Valkenburg is veertig procent van de bewoners, zelfstandig ondernemer in de horeca, hotel- of Retail branche. Die ondernemers waren net een beetje aan het herstellen van de Coronacrisis. Het spaargeld hadden ze al ingezet om de enorme verliezen van twee jaar Corona te compenseren, ze werden niet alleen zakelijk getroffen, maar ook privé. 

Hoewel de ravage van de overstromingen in Noord-Limburg minder groot was dan in het zuiden, trof het noodweer ook hier ondernemers als Pieter Verschuren in Arcen. “De watermolen moest wel dicht tijdens het hoogseizoen en dat heeft me veel omzet gekost. Spaargeld heb ik allang niet meer en de verzekering heeft al die jaren nooit iets uitgekeerd.” Maar net als andere ondernemers kan Verschuren niet opgeven, want alles zit in zijn bedrijf. De zorgen houden hem vaak uit zijn slaap en de situatie heeft ook zijn weerslag gehad op het gezin.

“Water maakt alles kapot en nog altijd ruik ik de Geul als ik thuiskom.”

Het wordt formeel de ‘nafase’ genoemd, maar Michel Dückers, bijzonder hoogleraar Crises, Veiligheid en Gezondheid vindt dat onterecht. In de nafase begint het pas voor slachtoffers. “Als samenleving betalen we de prijs voor de welvaarts- en veiligheidswinst van de laatste jaren. Nu we 70 jaar in veiligheid hebben geleefd, zijn we verleerd om met tegenslag om te gaan. Dus zijn er veel emoties en boosheid na een crisis. Verwachtingen moeten worden bijgesteld.” Ook in de actuele discussie over maatschappelijke weerbaarheid krijgen herstel en nazorg weinig aandacht. Terwijl de gevolgen in de nafase langdurig doorwerken. Deze fase omschrijft Prevoo steevast als de ‘ramp na de ramp’, wat hem betreft is het de ergste fase van een ramp. 

Hij spreekt nog iedere dag inwoners die er niet goed uit zijn gekomen of nog altijd bezig zijn met de afwikkeling van de schade en compensatie. Slachtoffers die tot op de dag van vandaag een pilletje nodig hebben om te slapen of om de dag door te komen. Hij hekelt het wantrouwen en de argwaan van de rijksoverheid naar slachtoffers: “Toon maar aan dat…” 

Ook heeft hij weinig op van verzekeraars die het slachtoffers onnodig ingewikkeld maken en de tussenpersonen, die misbruik maken van hun kwetsbaarheid. Prevoo voert daarom gesprekken met verzekeraars en dat heeft er onder andere toe geleid dat er preventief meer gecommuniceerd wordt met verzekerden over hun dekking en over risico’s bij overstromingen of andere rampen. “Meer weten over je verzekeringspolis draagt bij aan grotere weerbaarheid, maar of je echt kunt voorbereid zijn op een ramp?”, het is een vraag waar Prevoo nog altijd geen antwoord op heeft. 

Isabelle Schotanus had nooit over de dekking van haar verzekeringen nagedacht. Zij vindt dat ze niet mag klagen, want de verzekering heeft haar uiteindelijk goed geholpen. Zij hadden geluk met een kundige tussenpersoon die alles regelde. Niets uit de zorgvuldig gerenoveerde pastoriewoning kon gered worden. “Water maakt alles kapot en nog altijd ruik ik de Geul als ik thuiskom.”

Toch heeft ook zij veel gedoe gehad om het huis weer op orde te krijgen, al met al duurde het een paar jaar. In die tijd woonden ze als gezin provisorisch op een zolderkamer, met hun jongste dochter die haar middelbare school nog aan het afronden was. Schotanus had niet gedacht dat de overstromingen zoveel teweeg zouden brengen in haar leven. En nog, want stromend water vindt ze ongemakkelijk. Lange tijd voelde zij zich niet veilig in de pastorie, die altijd de thuishaven van het gezin was geweest. En nog vraagt zij zich af of dit weer kan gebeuren. “Ondanks alle hulp van familie en vrienden, sta je er uiteindelijk toch alleen voor. Het leven gaat door.”