Westers belang bepaalt wat democratie is

Indonesië met zijn militaire apparaat, Venezuela dat net aan een nieuwe dictator ontsnapt is, Poetin in Rusland en Hamas in Israël. Het zijn niet de meest democratische voorbeelden die er zijn. Toch werken ze formeel allemaal democratisch en worden ze door het Westen in meerdere of mindere mate ook als zodanig geaccepteerd. Wat is hiervan de reden?

"Het is niet te zeggen of democratie er over vijftig jaar nog is," zegt Marco Mezzera van Instituut Clingendael. "Toch is het wel het winnende politieke systeem uit de recente geschiedenis." Van eind jaren tachtig tot eind jaren negentig was er de derde golf van democratisering. Deze ging uit van de aanname dat democratie het winnende politieke stelsel na de Koude Oorlog was en dus de weg die gevolgd moest worden. Tussen 1991 en 1997 ontstond er dan ook een trend van het exporteren van westerse democratische modellen naar andere delen van de wereld.

Dat bleek makkelijker gezegd dan gedaan. Het democratiseren van landen met een andere staatsvorm, bleek niet gemakkelijk en stuitte op een aantal obstakels. "In westerse landen wordt het politieke stelsel gecombineerd met een economisch stelsel, het kapitalisme," legt Mezzera uit. "De gedemocratiseerde regeringen pasten het marktstelsel ook toe, maar dat ging vaak ten koste van de democratische participatie van de bevolking. De economische belangen bleken groter dan de democratische."

Interne factoren

Vaak werd er ook te weinig rekening gehouden met wat er al in het land was, zoals bijvoorbeeld een traditioneel machtssysteem dat toch goed werkte. Bij gedemocratiseerde landen (zoals Indonesië en Thailand) is daarom vaak te zien dat ze voortbouwen op wat er al was in het land, maar daardoor kunnen ze ook makkelijk terugvallen in hun oude patroon. Dat is de reden dat het militaire apparaat, dat al voor de democratisering van Indonesië veel macht in handen had, na de democratisering nog steeds veel controle uitoefent.

Om democratie dus goed in een ander land te kunnen invoeren, is het nodig rekening te houden met de interne factoren en met wat dat land zelf wil. Het moet niet geforceerd worden. David Barnouw van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie vindt Irak hier een goed voorbeeld van: "Het is makkelijk om ideologisch te zijn als je zelf niet van die stammen hebt," zegt hij. Hij verwijst hiermee naar de drie groeperingen binnen Irak: de Koerden, de soennieten en de sjiieten. Het democratiseren van Irak stagneert vooral, omdat deze groepen moeilijk met elkaar op één lijn zijn te krijgen. "Waar wij eeuwen over hebben gedaan om het te krijgen, willen we daar in een paar maanden doen. In Irak wordt democratie met geweld gebracht en dat gaat niet werken," aldus Barnouw.

Voorwaarden

Om democratie in een land te krijgen, zijn een aantal voorwaarden nodig, aldus Mezzera. "Een land moet een goed juridisch stelsel hebben, een stabiele staat en een goed niveau van welvaart. Maar democratie is geen absoluut begrip. Het wordt vaak simplistisch bekeken door ons."

Democratie is meer dan alleen maar de mensen naar de stembus laten gaan. "In het Midden-Oosten is bijvoorbeeld ook democratie, maar daar worden toch partijen gekozen die niet voldoen aan onze begrippen van democratie. Hamas werd daar formeel democratisch gekozen, maar toch staat die partij in tegenstelling tot wat een politieke partij zou moeten zijn. Hamas heeft bijvoorbeeld een gewapende vleugel."

Een aantal voorbeelden

Het Midden-Oosten is slechts één van de vele voorbeelden wereldwijd van dergelijke 'democratieën'. Maar er zijn er natuurlijk nog veel meer. Hieronder een paar recente voorbeelden:

Rusland

"Poetin is duidelijk een vermomde dictator," zegt Mezzera. "Hij doet wat hij wilt en oefent grote controle uit op de persvrijheid en vrijheid van meningsuiting." Rusland wordt steeds meer een autoritair regime. "Dat kan problemen opleveren voor het westen," zegt Mezzera. "Zeker als het militair element weer boven komt, zoals het geval lijkt te zijn. Onder Jeltsin was dat net aan het afbrokkelen. Het westen is kritisch naar Rusland, maar moet voorzichtig zijn. Europa heeft economische belangen bij een goede band met Rusland. We zijn gasafhankelijk van het land."

Barnouw heeft een mildere kijk op Rusland. Hij ziet het vooral als een land dat nog zoekende is naar zijn democratische vorm: "Tot 1988 had je in Rusland nog verkiezingsuitslagen van 99 procent. Nu is het democratiseringsproces daar bezig, maar ze willen toch het belangrijkste land blijven. Het duurt even voor Rusland er is, maar in vergelijking met hoe het was, is er al vooruitgang." Hij wijst ook op het feit dat democratie niet altijd een vooruitgang is voor de bewoners van een land zelf: "In Rusland zeggen veel oude mensen dat het vroeger beter was. Toen hadden ze in ieder geval te eten."

Indonesië

Indonesië wordt gezien als een goed voorbeeld van een recente democratisering. "Al vraag ik me af of het land nu wel een echte democratie is," zegt Mezzera. "Het militaire apparaat heeft een sterke controle op politiek en economie. Pas in 2004 kreeg Indonesië zijn eerste gekozen president en dat was weer een oude generaal. Zo heeft de elite weer de controle en gaat het over de belangen van een beperkt aantal mensen."

Mezzera vervolgt: "Ook de wetgeving schiet tekort, want er is nog steeds geen politieke wil om de schuldigen van mensenrechtenschennis te laten berechten." Indonesië democratiseert dus vanuit wat er al was. Waarom ziet het westen dit dan toch als een geslaagd democratiseringsproces? "Het is onze wens om Indonesië als een geslaagd project te zien," zegt Mezzera. "Indonesië is een belangrijk land op het strategische schaakbord, in de strijd tegen het terrorisme. Het is het grootste moslimland ter wereld, dus dat wil je dicht bij je houden en niet laten vervreemden van het westen. Ook spelen economische belangen mee. Indonesië heeft namelijk het neoliberalisme geaccepteerd en schaart zich daarmee aan de kant van het westen."

Dit in tegenstelling tot Latijns-Amerika. Venezuela wijst het neoliberalisme af en baart het westen zorgen door het nationaliseren van zijn olie- en gasmaatschappijen. Het land wil zo min mogelijk handel met de Verenigde Staten, maar wil wel de banden met zijn buren aanhalen, onder andere door het oprichten van een Latijns-Amerikaanse tegenhanger van de Wereldbank.

Venezuela

In Venezuela heeft een referendum op het nippertje een grondwetswijziging kunnen voorkomen waarmee president Hugo Chavez zich onbeperkt herkiesbaar kon stellen. Hiermee zou hij in feite een dictator zijn geworden. "De zoveelste," zegt Barnouw. "De democratie in Venezuela is formeel netjes, maar toch doortrapt. Het is nog steeds deel van de oligarchie (Red.: heerschappij van enkelen, behorend tot de bevoorrechte klasse, elite), maar er is wel vooruitgang. Het pleit voor de democratie in Venezuela dat de grondwetswijziging het niet heeft gehaald, maar als zestig procent van het volk voor een wijziging had gekozen, had je het toch moeten accepteren."

Een volk dat democratisch zijn dictator kiest? Mezzera gelooft er niet in: "Het zou kunnen. Als hoofd kan je veel invloed hebben op hoe het proces loopt. Als de grondwetswijziging was doorgevoerd, zou ik me altijd afvragen of het wel eerlijk was gegaan. Het veilig stellen van het eigen regime uit belang voor het volk roept twijfels op. Hoe langer mensen aan de macht zijn, hoe meer ze het systeem controleren. Niet voor niets zijn er binnen een democratie regels voor hoe lang iemand aan de macht mag zijn. Die regels zijn er om verandering en vernieuwing te garanderen."

Irak

Zowel Barnouw als Mezzera hebben dezelfde visie over het democratiseringsproces van Irak: "Dat gaat niet tot stand komen." Mezzera: "Het is duidelijk dat het westen erin irak een dictator te verwijderen, maar niet in democratie te brengen. In Irak is te weinig rekening gehouden met interne problemen. Als externe acteur moet je je rol goed kennen. Je moet weten wat je kunt doen, tot waar je kan gaan. Het democratiseringsproces in Irak is nu op een gevaarlijke manier gekoppeld aan interventie: democratie wordt een reden om de interventie te verantwoorden. Daarmee ontkracht je democratie."

Barnouw ziet het democratiseren van Irak vooral als westerse ideologie: "Een aantal waarden zijn universeel, andere zijn door rijke landen verzonnen. We vinden dan dat elk land zo moet zijn, maar je kan democratie niet zomaar ergens anders neerzetten met marionetten, zoals in Irak." Wel is hij positief over het democratiseren: "Je moet democratie wel verspreiden, want het is beter dan het stammenverwantschap dat er nu is."

Het is duidelijk dat democratiseringsprocessen vaak moeizaam verlopen. Irak is daar een voorbeeld van. Misschien zorgt de afloop van Irak er wel voor dat het westen minder snel democratiseringsprocessen in andere landen opstart. "Je zou verwachten van wel," zegt Mezzera. "Toch worden er maar weinig lessen geleerd. Kijk maar naar hoe de Verenigde Staten en Frankrijk zich opstellen tegenover Iran. Als andere belangen een rol spelen, bijvoorbeeld het beheer van oliebronnen of als Iran als een bedreiging wordt gezien, kiest het westen toch voor een interventie."