Een broertje van zes jaarsalarissen

Door het Chinese eenkindbeleid groeien veel Chinese kinderen op zonder broers en zussen. Toch zijn er uitzonderingen. De ouders van de twintigjarige Lilian betaalden een fikse boete om hun dochter te laten opgroeien met een broertje. 

Langzaam drinkt ze de thee op die haar vader heeft ingeschonken. Lilian is haar Engelse naam. Ze is twintig jaar en geboren in Shanghai. Haar vader zit aan de andere kant van de tafel. Naast hem heeft meneer Wang plaatsgenomen, een vriend van Lilians vader. Hij vraagt hoe het met Lilians 7-jarige broertje Xiuze gaat. "Goed”, zegt ze. "Hij doet het heel goed op school."

Voor veel Chinese jongeren is zo’n ogenschijnlijk terloopse vraag niet vanzelfsprekend. Een groot deel van de jongeren uit Shanghai heeft geen broertje of zusje. Oorzaak daarvan is de Chinese eenkindpolitiek. Met dwingende gesprekken, hoge boetes en gedwongen abortussen wordt het beleid al ruim dertig jaar succesvol uitgevoerd.

Het eenkindbeleid is geen strikt landelijke politiek, de regels verschillen per regio. Zo mogen in Shanghai koppels, waarbij beide partners enig kind zijn, een tweede kind nemen. In november zijn bovendien hervormingen voorgesteld om ouders van wie slechts één van hen enig kind is, een tweede kind te gunnen.

Voor meneer en mevrouw Peng, de ouders van Lilian, gelden de uitzonderingen niet. Beiden komen uit een groot gezin, wat in Shanghai betekent dat ze maar één kind mogen krijgen. Dat betekent ook dat Xiuze geen goedkoop broertje voor Lilian was. 120.000 yuan (ruim 14.000 euro) moesten Lilians ouders betalen om hun zoon erkend te krijgen. Dat bedrag is voor Jan Modaal al veel, maar voor de Chinese equivalent Mǒumǒu betekent het een nog groter offer: de boete staat gelijk aan een gemiddeld jaarsalaris in Shanghai keer zes.

Desondanks was een tweede kind nemen geen twistpunt voor de Pengs. Niet dat ze zo ruim in het geld zitten, zegt Lilian, maar “mijn ouders weten goed wat het is om een broertje of zusje te hebben en ze wilden mij dat niet onthouden”. Lilian is blij met die keuze: “Als ik kijk naar vrienden, ben ik een stuk socialer opgevoed. Ook al had ik nog geen broertje toen ik echt klein was, ik heb er heel veel van geleerd toen hij er wel was. Dat af en toe iets delen helemaal niet erg is, bijvoorbeeld.”

Professor Mu Guangzong vindt het goed dat Lilians ouders doorgezet hebben. Mu is onderzoeker aan de Institute of Population Research en verbonden aan de Peking University. Al langer pleit hij ervoor om de eenkindpolitiek om te zetten naar een tweekindbeleid. “Het huidige beleid is ouderwets. Het heeft gezorgd voor een verstoorde man-vrouwverhouding en problemen met de opvang van opa en oma. Als je maar één kind kunt krijgen, willen veel ouders liever een jongen – omdat die de familielijn in stand kan houden”, legt Mu uit. “En wanneer zowel de ouders als hun kroost enig kind zijn, moet dat kind later in zijn eentje voor zijn ouders én grootouders zorgen. Dat werkt niet.”

Lilian is opgelucht dat ze niet fulltime voor haar ouders hoeft te zorgen als ze eenmaal volwassen is. “Xiuze en ik kunnen de taken verdelen. Misschien wonen m’n ouders de ene maand bij hem en de andere maand bij mij.” Het krijgen van twee kinderen is dan ook een goed doordachte keuze, aldus meneer Peng: “We willen ze later niet te veel belasten.”

Het moeilijkste moment voor Lilian wat betreft haar broertje, was nog voordat hij geboren werd. “Toen mijn moeder vier maanden zwanger was en haar buik op ging vallen, is ze naar mijn tante vertrokken. Vijf maanden hebben we daardoor zonder haar gewoond en dat is gek als je nog een kind bent.” Daarvoor had haar moeder wel een goede reden, zegt Lilian: “Mijn ouders waren bang dat iemand van de 'Population and Family Planning Commission’ langs zou komen om te praten. In Shanghai is het niet zo dat ze je dwingen tot een abortus, maar zo’n gesprek kan toch heel vervelend zijn. Nadat ze bevallen was, is mijn moeder weer naar huis gekomen, want toen kon de overheid niet meer ingrijpen.”

Zhuang Ding weet alles van die gesprekken met koppels. Ze is nu drie jaar actief in Xiamen, in het zuidoosten van China, als eindverantwoordelijke van de afdeling die het eenkindbeleid uitdraagt: “Wanneer bijvoorbeeld buren of het ziekenhuis meldt dat iemand zwanger is en wij komen erachter dat het om een niet toegestaan tweede kind gaat, dan grijpen wij in ja.” Maar net zoals in Shanghai kan de Commission van Xiamen niets anders doen dan het gesprek aangaan: “Ik moet ervoor pleiten dat de vrouw de regels volgt. Als ze korter zwanger is dan vier maanden, dan heeft ze de keuze tussen abortus of het betalen van een boete. En als ze langer zwanger is, dan moet ze sowieso betalen. Maar ik zal de vrouw nooit dwingen tot een abortus of het achterlaten van haar kind.”

Wat professor Mu betreft moet de overheid veel minder tijd steken in zulke gesprekken. “Ik zou het beter vinden als de commissies meer zouden praten met mensen die nu wel een tweede kind mogen, maar daar niet voor kiezen. De eenkindpolitiek heeft de cultuur veranderd, koppels willen vaak niet eens tweede kind.” Dat blijkt ook uit een onderzoek van de Shanghaise overheid in 2008 onder 38.000 mannen en vrouwen. Daar kwam uit dat ruim tachtig procent één kind genoeg vond; slechts vijftien procent wilde een tweede. “De eenkindpolitiek is te succesvol”, vindt Mu. “Door de cultuurverandering neemt de vergrijzing alleen maar toe en neemt het aantal mensen af dat in fabrieken kan werken. Dat levert problemen op.”

Dat de overheid niet blind is voor veranderingen in de maatschappij, blijkt uit de hervormingen die half november zijn aangekondigd. Door de wetsveranderingen hoopt de overheid de vertekende bevolkingsgroei te corrigeren die de afgelopen decennia is ontstaan. Dat werkt echter niet als de cultuurverandering die Mu schetst overeind blijft.

Lilian hoopt dat haar generatie dat ook inziet en een tweede kind neemt wanneer het mag. “Door mijn broertje en door de broers en zussen van mijn ouders heb ik geleerd hoe belangrijk familie kan zijn. Als ik later trouw, wil ik sowieso meer dan één kind.” Lilians vader is blij dat hij dat aan haar heeft kunnen meegeven. “Natuurlijk zitten er goede kanten aan de eenkindpolitiek, maar ik zou het niet erg vinden als die wordt afgeschaft. Dan hoeft Lilian geen boete te betalen wanneer ze inderdaad meerdere kinderen neemt.”