Favelabewoners verliezen hun huis, maar hun beeltenis blijft

Honderden inwoners van de favela Morro da Providência in Rio de Janeiro vrezen voor hun onderdak. Vernieuwingen stomen de stad klaar voor het WK van 2014 en de Olympische Spelen van 2016, wat ten koste gaat van vele woningen. Metersgrote gezichten in betonnen muren symboliseren nu de strijd tegen huisuitzettingen in de wijk. 

Morro da Providência is gelegen achter het centraal station van Rio. Het is onderdeel van het grote stadsvernieuwingsproject in het havengebied van de stad. Providência, gelegen op een heuvel, biedt tevens een majestueus en wijds uitzicht over de stad. Het machtige beeld van Christus met gespreide armen, het legendarische voetbalstadion Maracanã en het wereldberoemde strand van de Copacabana zijn allemaal vanaf de top te zien.

Niet zo gek dus, dat de Braziliaanse overheid in Providência een toekomstige toeristenbestemming ziet. Maar dan moet er in de favela zelf nog wel veel veranderen. In tegenstelling tot bijvoorbeeld de favela Santa Marta in Rio, vind je hier nog geen toeristen. De veiligheid in de wijk laat te wensen over en toeristische voorzieningen zijn nog geheel afwezig. Drugshandelaren zijn volgens officiële lezing verjaagd, maar hebben nog steeds macht in de wijk.

Toch is er al een luxe kabelbaan aangelegd, om toekomstige toeristen toegang te bieden. Binnen enkele minuten kunnen bezoekers en inwoners vanaf de voet van de heuvel de top bereiken van de morro, Portugees voor heuvel. Dat is comfortabeler en vooral veiliger dan met de plaatselijke motortaxi’s, die je voor een euro naar de top rijden.

Maar de bewoners hebben geen goed woord over voor de aangelegde kabelbaan. “Deze kabelbaan dient misschien toeristen, maar niet de bewoners”, zegt de 70-jarige Francisca, die haar hele leven al in de wijk woont. “Er zijn alleen nog maar testritten gedraaid, terwijl de baan allang klaar is voor gebruik.” Met een kostenpost van 25 miljoen euro slokt het project bijna de helft van het totale budget op dat bedoeld is voor de herontwikkeling van Providência.

Bewoners weten niet waarom de kabelbaan nog niet gebruikt wordt, terwijl hij wel klaar is. Het vermoeden bestaat dat zolang de wijk nog niet aantrekkelijk genoeg is voor toeristen, de kabelbaan niet rendabel zal zijn voor de uitbaters. Want het in gebruik nemen ervan, betekent niet dat toeristen de wijk opeens weten te vinden.

Vhils

Bovendien is de aanleg van de kabelbaan debet aan de vele huizen die tegen de grond gewerkt worden. Portugees Alexandre Farto, met artiestennaam Vhils, trekt zich het lot van de favelabewoners aan: “Het onteigeningsproces heeft een ingrijpend effect op het leven in de wijk.” Daarom koos hij voor Providência als decor van een van zijn kunstwerken. Vhils portretteerde verschillende bewoners die hun huis kwijtraakten op de restanten van hun oude onderkomen. 

Vhils is zich bewust van de recente geschiedenis van de wijk: “Pas sinds kort zijn bewoners bevrijd van het geweld dat de afgelopen decennia de favela teisterde”, vertelt hij. De kunstenaar refereert aan de pacificatie van Providência in 2011, waarmee de formele autoriteiten het gezag in de wijk hebben overgenomen van de drugsbendes. In Rio de Janeiro heeft de staat zich jarenlang afzijdig gehouden van het leven in de favela´s, waardoor drugshandelaren vrij spel hadden. Daar komt nu verandering in, hoewel er nog slechts 33 van de in totaal meer dan 600 favela’s in de stad zijn gepacificeerd.

Bewoonster Francisca vindt het zuur dat juist nu er progressie wordt geboekt, veel mensen gedwongen worden te verhuizen. “Voor wie zijn de nieuwe investeringen bedoeld? De overheid zegt voor de bewoners. Maar wie moet er plaatsmaken voor de investeringen? Diezelfde bewoners.” Honderden families hebben hun huis al moeten verlaten. Nog eens bijna 700 huizen zijn voorzien van de markering ‘SMH’, wat staat voor Secretaria Municipal de Habitaçao, het gemeentelijk huisvestingsorgaan van Rio. Elk huis met een dergelijke markering staat op de planning om gesloopt te worden.

"Brazilië is complex, ook in juridisch opzicht"

Maar de bewoners laten zich niet zonder slag of stoot uit huis plaatsen. “Ik woon hier al mijn hele leven. Heb mijn familie altijd dicht in de buurt”, zegt Francisca.  Er lopen verschillende rechtszaken tussen de bewoners van de wijk en de gemeente. Maar om je als favelabewoner juridisch te verdedigen in Brazilië is ongelooflijk lastig, stelt Mario Miranda Neto. Hij is advocaat en woont vlak bij Providência. “Brazilië is een ongelooflijk complex land, ook in juridisch opzicht. De wetten die de huizen van bewoners beschermen zijn aanwezig, maar tegelijkertijd zijn er ook wetten die de overheid toestaat huizen te slopen, als dit in het algemeen belang is.” Het wordt dus per geval bekeken welk belang zwaarder telt.

Om een rechtszaak aan te spannen tegen het slopen van een woning moet de bewoner kunnen aantonen dat de woning hem toebehoort. Dit is uitermate moeilijk voor een favelabewoner, stelt Miranda Neto. “Veel mensen hebben geen eigendomspapieren”, zegt de advocaat. “Om aan te tonen dat jij de eigenaar van je huis bent, moet je die papieren aanvragen. Voordat dit geregeld is bij de gemeente ben je weer een paar maanden verder. En die tijd hebben mensen vaak niet.”

Mocht het tot een rechtszaak komen en de bewoner verliest, dan is daar nog altijd de kans om in hoger beroep te gaan. Maar dit recht wordt lang niet altijd gerespecteerd door de autoriteiten. “Er zijn mensen die hun zaak hadden verloren en bij wie hun huis de dag erna direct werd gesloopt. Dan heeft het alsnog weinig zin om in hoger beroep te gaan. De overheid heeft dan zijn zin”, aldus Miranda Neto. Want Providência zal, met het oog op de komende sportevenementen, koste wat het kost op de schop gaan. 

Bekijk hier de fotoserie.