Zwangere chirurgen kunnen naald en mes niet loslaten

In buurlanden is de operatiekamer voor zwangere chirurgen een taboe. Ze mogen daar niet opereren vanwege de risico’s. Zo zouden er schadelijke stralingen vrijkomen bij borstoperaties en kan botcement tijdens heupingrepen de aanleg van het kind beschadigen. Maar de zwangere snijmeesters in Nederland werken vaak tot aan hun bevalling door. Chirurgen Mimi Mulder (53) en Sandra Muller (43) vertellen over hun tijd als zwangere op de OK. Mulder: “Ik hield zo veel mogelijk mijn adem in, omdat ik mijn baby wilde beschermen.”

De betegelde muren, het witte kunstlicht, een leeg bed en mensen in groene pakjes met mondkapjes. De meeste mensen ervaren de operatiekamer als koud en beklemmend, maar chirurg Mimi Mulder voelt zich er op haar gemak. Ze is al twintig jaar chirurg en werkt momenteel in het Zaans Medisch Centrum. “Ik heb nooit spijt gehad dat ik chirurg ben geworden. Chirurgie is een mooi vak waar je je hoofd en handen bij moet gebruiken. Het is gewoon pure ambacht.”

Mulder heeft sterke handen met kortgeknipte nagels. Haar handen beschrijven de gebaren, die ze in de operatiekamer uitvoert. “Mensen vinden het misschien raar, maar opereren is heel erg leuk. Ik leg regelmatig ‘shuntjes’ in armen van patiënten. Met een brilletje naai ik de slagader dan vast aan de ader. Dat is heel tuttig werk, maar ontzettend gezellig. Terwijl ik lekker zit te handwerken, praat ik ondertussen met de patiënt.”

“Ik heb zo vaak een schuldgevoel gehad”

Mulder doet algemene chirurgie en is gespecialiseerd in vaat- en mammachirurgie. Mamma is het medische woord voor borst. Bij Mulder komen vooral patiënten met borstkanker. Sommige mensen zien kanker als tragedie. Mulder ziet kanker als een probleem en problemen kun je oplossen. “Chirurgie is een oplossingsgericht vak. Als chirurg heb je altijd het gevoel dat je een tumor er wel uit kunt halen. Maar dat lukt niet altijd. Er kwam een keer een jonge vrouw met borstkanker bij mij waarvan de tumor te groot was. Ik heb haar toen moeten doorverwijzen naar de oncoloog waar ze chemotherapie kreeg. Op zo’n moment voel ik me verdrietig en slecht. Ik heb haar niet kunnen helpen.”

Maden in de voet

“Ik heb zo vaak een schuldgevoel gehad”, vertelt Mulder verder. “Wekelijks gebeurt er wel iets wat mij aangrijpt. Als iemand bijvoorbeeld een relatief eenvoudige complicatie heeft zoals een wondinfectie, lukt het me niet altijd om iemands been te behouden. Ik kan daar vaak niets aan doen omdat de vaten soms helemaal dicht zitten. Ik vind het heel naar om dan te moeten amputeren, want dat voelt als falen.”

“Maar ik ga elke dag met plezier naar mijn werk”, benadrukt de chirurg. “Al vind ik het niet altijd leuk om 's nachts uit mijn bed gebeld te worden. En helemaal niet als je zwanger bent.” Mulder is tijdens haar loopbaan drie keer zwanger geweest en heeft zo lang mogelijk doorgewerkt. Bij haar eerste zwangerschap was ze chirurg in opleiding. Ze kreeg het voorstel om in plaats van operaties poli te doen. Een polikliniek is een afdeling binnen een ziekenhuis waar patiënten komen voor korte, gerichte behandelingen zonder dat de patiënt daarvoor wordt opgenomen. “Het waren jongens die mijn operaties wilden afpakken. Ik ben niet ingegaan op dit voorstel. Ik kwam er namelijk achter dat het werk op de poli veel vermoeiender was.”

Tijdens het opereren stond Mulder en legde ze haar dikke buik half over de tafel. Ze kon zo urenlang opereren. “Als je poli doet, moet je de hele tijd opstaan, gaan zitten, een hand geven, een oud dametje op de bank helpen en bukken om een teen te kunnen bekijken. Ik kreeg daardoor last van mijn rug. Als chirurg wil je natuurlijk opereren. Ik heb me altijd heel goed gevoeld tijdens operaties behalve toen een patiënt binnenkwam met allemaal maden in zijn voet. Ik had nooit echt last van zwangerschapsmisselijkheid, maar het was op het randje. Toen ik zijn tenen moest amputeren en al die maden eruit moest halen, was ik echt kotsmisselijk.”

Collegiaal

Met een babybuikje opereren op de OK is niet overal toegestaan, vanwege de gevaren. In Duitsland is de operatiekamer voor zwangere chirurgen verboden terrein. In België worden de risico’s voor deze vrouwen tot in het minimum beperkt en krijgen ze andere functies toegewezen buiten de OK. Maar in Nederland gelden er geen speciale regels en mogen de vrouwelijke snijmeesters zelf bepalen hoe lang ze tijdens hun zwangerschap blijven doorwerken. “Ik had minder diensten kunnen draaien. Maar als je in de maatschap zit, ben je met elkaar een bedrijfje. Je weet dat elke dienst die je niet doet, een van je collega’s moet doen. Er zit dus voor een deel arbeidsethos in. Je wilt gewoon jouw collega’s niet met jouw taken opzadelen”, aldus Mulder.

“Het is pure passie.”

Een chirurg in een maatschap is eigen baas, heeft geen bedrijfsarts en draagt de volledige verantwoordelijkheid. Momenteel werkt negentig procent van de chirurgen niet in loondienst, maar zelfstandig. Iedere zelfstandige chirurg moet zelf voor een waarnemer zorgen. En dat kost geld. Geld dat vaak betaald moet worden uit de arbeidsongeschiktheidsverzekering. Vanwege financiële redenen kan het zijn dat chirurgen besluiten om hun zwangerschapsverlof zo lang mogelijk uit te stellen. Voor Mulder was dat geen reden. “Het is pure passie.” Al erkent ze dat er vrouwen op de OK werken die te streng voor zichzelf zijn. “Je moet sommigen tegen zichzelf beschermen.”

Spanningsveld

Zelfstandige chirurgen moeten zelf hun eigen grenzen stellen. En dat is nu net wat zwangere chirurgen moeilijk vinden. Zo ook collega Sandra Muller. Ze werkt vijf jaar als algemeen chirurg met specialisatie borstkanker in het Zaans Medisch Centrum. Ze is twee keer zwanger geweest en probeerde zo lang mogelijk te opereren. “Ik leefde in een spanningsveld. Ik wilde alles goed doen voor mijn kind, maar ik wilde ook mijn collega’s niet extra belasten.”

Tijdens de heupoperaties kreeg Muller pijn in haar rug en in haar buik. “Bij borstoperaties kon ik zitten, maar bij heupoperaties moest ik blijven staan. En dat is vermoeiend, zeker als een operatie een paar uur duurt. Als ik avond- en nachtdienst had, stond ik er alleen voor. Ik ging niet mijn collega’s bellen om te vragen of ze deze operaties van mij wilden overnemen.”

“Het was fysiek soms zwaar”, vertelt Muller verder. “Vooral toen ik in verwachting was van een tweeling. Mijn buik zat vaak in de weg, zeker als ik een patiënt uit zijn bed moest tillen, om hem vervolgens op de operatietafel te leggen.” De chirurg lacht : “Tijdens een operatie voelde een patiënt mijn kindje in mijn buik bewegen. Chirurgie is een lijfelijk vak.”

Adem inhouden

Maar chirurgie is ook een vak met risico’s. Zeker voor zwangere chirurgen. Daarom worden er in België en Duitsland strenge regels op nagehouden om deze vrouwen en hun kindje te beschermen. Bij een narcose komen verschillende dampen vrij. Deze dampen kunnen de kans op een miskraam vergroten. Dat blijkt uit diverse onderzoeken. Ook komen chirurgen in contact met bloed waardoor ze met geïnfecteerd kunnen worden met HIV of hepatitis C. Hoewel er verplichte voorzorgsmaatregelen zijn zoals het dragen van een spatbril en handschoenen, is het niet mogelijk om alle gevaren uit te sluiten.

Ook bij heupoperaties zijn risico’s niet uit te sluiten. Tijdens zo’n ingreep wordt er gebruik gemaakt van botcement om de heup mee vast te zetten. Deze stof kan de aanleg van het kind beschadigen. Tijdens het aanmaken van het botcement twijfelden chirurgen Mulder en Muller om te opereren. “Ik stond zo veel mogelijk mijn adem in te houden als het cement werd aangemaakt. Ik voelde me schuldig tegenover mijn kind, alsof ik een sigaret aan het roken was”, zegt Mulder. “Maar ik heb er geen één patiënt voor naar huis gestuurd”, vult Muller aan.

Dubbele loodschorten

Verder kunnen stralingen schadelijk zijn voor het ongeboren kind omdat het genetisch materiaal verandert. En mutaties kunnen leiden tot aangeboren afwijkingen. Chirurgen maken regelmatig gebruik van röntgen. Op basis van röntgenstralen kan een chirurg precies zien waar de tumor zich in het lichaam van de patiënt bevindt. Mulder en Muller droegen altijd dubbele loodschorten totdat die niet meer over hun buik pasten. Mulder: “De OK-zusters vonden dat het er belachelijk uitzag dat ik die schorten om mijn buik heen zat te sjorren. Maar ik voelde dat mijn kindje voldoende beschermd was."

Ondanks het dragen van loodschorten had Muller twijfels of ze borstoperaties nog wel kon uitvoeren. “Tijdens zo’n operatie gebruik ik nucleaire stoffen. Deze stoffen moet ik inspuiten in de borst. Via de lymfebanen komen ze terecht in de lymfeklier die ik vervolgens eruit moet halen. En deze klier bevat straling. Ik hield zo veel mogelijk afstand, omdat ik het gevoel had dat dit niet gezond kon zijn voor mijn baby. Voor de zekerheid benaderde ik twee ziekenhuizen en vroeg ik aan verschillende artsen of deze stoffen gevaarlijk konden zijn voor mijn kind. Maar verbazingwekkend genoeg wist geen enkele arts mijn vraag te beantwoorden. Ze wisten niet of het schadelijk was, maar raadden het me ook niet af. Ik ben de operaties altijd blijven doen.”

Volgens Belgische specialisten is het ‘onbegrijpelijk’ dat chirurgen zoals Muller tijdens hun zwangerschap borstoperaties uitvoeren. De stoffen die ze op de plek van de uitzaaiing inspuiten, zouden vrij vlot in de placenta gaan zitten en bereikt op die manier snel het kindje dat extra gevoelig is voor stralingen. “Dat ik roofbouw doe op mijn eigen lichaam vind ik niet zo erg, maar dat mag natuurlijk nooit ten koste gaan van de gezondheid van mijn kindje”, vertelt Muller. Bij beide zwangerschappen had ze een te hoge bloeddruk. “Je gaat jezelf vragen stellen. Komt dit door mijn werk? De schrik zat er goed in toen bleek dat één van mijn tweeling achterbleef in de groei.” Mulder kreeg tijdens haar tweede zwangerschap last van vroege weeën. “Ik lag een nacht in het ziekenhuis. Even dacht ik dat mijn kindje te vroeg geboren zou worden. Dat ik door mijn eigenwijsheid mijn kind schade had aangebracht.” Of die vroege weeën door haar werk komt, is nooit te bewijzen. “Ik heb wel drie gezonde dochters op de wereld gezet”, glimlacht ze.