De pen of het pistool als wapen

Kan de macht van het geschreven woord op tegen de macht van het pistool? Rein Gerritsen (1959), schrijver en filosoof, vertelt in zijn boek Knock-out over de eerste vijfentwintig jaar van zijn leven, waarin zowel het pistool als de pen een belangrijke rol spelen.

Als ongedoopte jongen op een katholiek internaat had Gerritsen geen gemakkelijke jeugd. “Katholieken zijn meesters in psychologische oorlogvoering”, zo schrijft hij in zijn boek. Hij kreeg nummer 31 toebedeeld en zijn hele leven was aan strikte regels onderworpen. Van zijn moeder kreeg hij weinig steun. Omdat hij niet gedoopt was mocht hij geen communie doen. Hij mocht geen enkele rituele handeling meer uitvoeren. “Aangezien ze me niet hadden verteld wat ik in plaats daarvan wel moest doen, was alles wat ik deed in beginsel eigenlijk strafbaar.”

Na het internaat, eenmaal thuiswonend, besloot hij van huis weg te lopen. Hij vond onderdak bij een groep krakers. Om wat bij te verdienen had Gerritsen een baantje als broodsnijder. Rond zijn vijftiende kreeg hij de kans om bij bakker Tjipke van der Brug het bakkersvak te leren. ‘Meester Van Der Brug’, zoals hij hem noemt, werd zijn leermeester. Dag in dag uit was Gerritsen te vinden in de bakkerij. Naast zijn werk in de bakkerij was hij een fanatiek bokser. Mede hierdoor ontdekte hij zijn eigen lichaamskracht.

Gerritsen: “Toen ik daarna de opleiding Consumptieve Technieken ging doen, ben ik weggegaan uit de bakkerij van Van der Brug. Ik had het gevoel alsof ik van huis wegging, de grote wereld in. Ik was een hardwerkende student maar ik was ook vrij eenzaam. Dat had misschien te maken met het klooster en de afwezigheid van opvoeding thuis. Wat me staande hield was de ontdekking dat studeren me heel goed afging. Ik begon op de mavo, waar ik weliswaar meer aan het spijbelen was dan aan het studeren. Maar toen ik startte met de opleiding Consumptieve Technieken, ontdekte ik dat wiskunde en scheikunde me goed afgingen. En toen ik dat inzag kon ik me echt op de boeken storten. Ik pakte het gewoon snel op. Het voelde alsof er een nieuw talent werd aangeboord. Als ik er zelf voor kies, dan kan ik dat studeren klaarblijkelijk wel. Als ik ertoe gedwongen word dan verdom ik het."

Het pistool als wapen

Op zijn tweeëntwintigste raakt Gerritsen zwaargewond bij een auto-ongeluk waarbij zijn moeder en halfbroer omkwamen. De periode die daarop volgde stond in het teken van herstel. Daarnaast raakte hij steeds meer verzeild in het criminele circuit. “Ik had een groot schuldgevoel. Ook kwam ik in psychoses terecht en ik begon heel rare dingen te doen. Het was een zwarte tijd. Ik was vooral heel erg angstig. Mijn lichaamskracht was grotendeels weg. In plaats daarvan was het wapen gekomen, om toch beschermd te zijn. De periode tussen mijn ontslag uit het ziekenhuis en het volledig opgaan in het criminele leven nam slechts drie maanden in beslag.” Het pistool was een verlenging van hemzelf geworden.

In zijn boek schrijft Gerritsen hierover als het materiële zelf; dingen waarmee je zo vergroeid bent dat ze als het ware deel gaan uitmaken van je persoonlijkheid. Toch was lichaamskracht voor hem belangrijker. “Het pistool was een zwakke vervanging daarvan. Gelukkig heb ik hem nooit daadwerkelijk gebruikt, maar ik moet ook toegeven dat zoiets op een gegeven moment ongemerkt gebeurd zou zijn.” Tot zijn eigen opluchting werd hij, na een bankoverval, opgepakt. Hij belandde in diverse gevangenissen en psychiatrische klinieken.

De pen als wapen

Toen Gerritsen na tweeënhalf jaar vrij kwam, ging hij weer studeren. Hij volgde de studies wijsbegeerte, natuurkunde en theoretische psychologie. Het wapen werd ingeruild voor de pen. “Deze ‘switch’ zat ‘m alleen in het werktuig en niet in de grondhouding. Je zou kunnen zeggen dat de ‘oorlog’ werd voortgezet alleen dan met andere middelen. Bovendien wist ik door mijn opleiding Consumptieve Technieken al dat de macht van de pen, en daarmee eigenlijk ook de studie, heel waardevol is.”

Er zijn overeenkomsten tussen de pen en het wapen. “Het vereist beiden vakmanschap om ze te gebruiken. En ze gaan allebei naar je hand staan. Net zoals messen en biljartkeu’s naar je hand gaan staan. In die zin kom je weer bij het materiële zelf uit omdat je jouw eigen afdruk erin zet. Het is wat dat betreft net als bij een wapen; het gaat erom wie erachter zit.”

Een groot verschil tussen de twee is dat de pen vaak niet als wapen wordt gezien. “Op het moment dat je een pistool gebruikt kan dat een heel desastreus effect hebben. Een gevolg dat je direct ziet”, aldus Gerritsen. “Maar een pen heeft meer effect op langere termijn. Je kunt er heel goede dingen mee doen, zoals een mooie roman schrijven. Maar een pen kan ook de meest vreselijke dingen doen. De macht van het geschreven woord beklijft historisch gezien natuurlijk veel langer. Het bepaalt onze kijk op de geschiedenis.”

Als voorbeeld noemt Gerritsen de berichtgeving die het publiek in Nederland binnen krijgt over het Midden-Oosten. “Alles wat je te zien en te lezen krijgt, daar zit al een idee achter. Het is allemaal voorgekookt. Hoe een verhaal neergezet wordt in de media, daar kan de pen heel rare dingen in doen.”

Na zijn studie is Gerritsen veel gaan schrijven voor kranten als Trouw, Het Parool, NRC Handelsblad en voor Filosofie Magazine. “Dat ging allemaal over onderwerpen die mij persoonlijk niet zoveel raakten. Het waren leuke onderwerpen, maar het waren geen zaken die het vuur in me aanwakkerden. Ik merkte ook dat als ik ging schrijven over dingen die mijzelf bezig hielden, dat ik dan al heel snel heel hard werd en cynisch. Dat zijn geen dingen die je moet publiceren. Maar met Knock-out ben ik erin geslaagd om een boek te schrijven dat niet cynisch is. Het gaat juist om de strijd tegen dat cynisme. Ik heb geprobeerd een zo genuanceerd mogelijk beeld te schetsen van wat er aan de hand was. Het boek is eigenlijk een oefening in zelfbeheersing geweest.”

Op de vraag of de macht van het geschreven woord op kan tegen de macht van een pistool geeft het bijzondere levensverhaal van Gerritsen een bevestigend antwoord. Bovendien onthoudt men door middel van de pen hoe iemand was, met een wapen niet, aldus Rein Gerritsen. Hij is momenteel bezig aan deel twee van zijn autobiografische cyclus.