Een bevroren conflict op het water 

Met alle perikelen rondom de gasleidingen en kranen van Rusland, wordt bijna vergeten dat er ook nog zoiets bestaat als een conflict over water. Ook dit is van belang in het verre Oosten van Europa en dan vooral het water van de Zwarte Zee. Daarop deint nu al enige eeuwen de Russische Zwarte Zeevloot heen en weer, het grootste maritieme museum ter wereld.

De scheepswerven van Sevastopol zijn legendarisch. Zowel stad als haven werden gesticht door Prins Potjomkin in 1783, tijdens een serie oorlogen tegen de Turken. Sevastopol zou uitgroeien tot een Russisch bolwerk op de Krim, te midden van de kozakken en een etnisch allegaartje van Turkische Krimtataren, Oekraïners, Grieken en Roemenen. Roemruchte admiraals voeren uit tijdens de Napoleontische oorlogen en brachten Rusland tot aan Lissabon. Sergei Eisensteins verfilming van de revolutionaire rebellie aan boord van 'Pantserkruiser Potjomkin' bezorgde de Zwarte Zeevloot in 1925 wereldwijde bekendheid. In de Sovjet-Unie was het beroep van militair of ingenieur in dienst van de vloot tot in de jaren tachtig één van de meest prestigieuze posities die er bestond.

Tegenwoordig liggen de zaken anders. Vooral sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie heeft de roemruchte vloot zijn militair-strategische functie grotendeels verloren. De meeste schepen zijn meer dan dertig jaar oud. “De bemanning zal zeker proberen hun schepen zo lang mogelijk in goede conditie te houden, maar ook 'het ijzer' heeft een staat van dienst”, zo meldt de kritische Moskouse krant Novaya Gezeta in april 2010. Er is nauwelijks aanwas van jonge technici en de ooit zo prestigieuze ingenieurs uit de oude Sovjet-Unie zijn nu wel aan pensioen toe.

Het oude ijzer is niet of nauwelijks meer van militaire of materiële waarde. Toch komen de wrakken keer op keer weer bovendrijven. De mythische gloed van de geschiedenis onttrekt zich onmogelijk aan de elite van het Kremlin, dat behalve op gas vooral drijft op Russisch nationalisme. En dat was niet zo’n probleem geweest als Sevastopol gewoon bij Rusland had gehoord. Echter, de oude havens van Sevastopol liggen vandaag de dag op Oekraïens grondgebied.

De overdracht

Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie hielden de leiders van de nieuwe staten de grenzen van de oude deelrepublieken aan en de Krim was in 1954 bij de deelrepubliek Oekraïne gevoegd. In het begin van de jaren negentig buitelden de Russische nationalisten over elkaar heen om hun onvrede over de gang van zaken te uiten. De politiek van Jeltsin zorgde ervoor dat de kwestie niet uit de hand liep, maar de Krim vormde sindsdien een sleutelgebied voor de stabiliteit van de regio.

De Krim bleef van Oekraïne. En de militaire basis bij Sevastopol? En de vloot? Destijds was het merendeel van de bemanning Russisch, maar ongeveer twintig tot dertig procent was van Oekraïense of Georgische afkomst. Rivaliserende commandostructuren, onduidelijkheid over de bevelstructuur en felle, gepolitiseerde discussies onder de bemanning waren aan de orde van de dag. Pas in 1993 kwamen Oekraïne en Rusland in principe overeen de vloot fifty-fifty te verdelen. Als achterstallige betaling voor gasleveranties leverde Oekraïne ongeveer 30 procent van zijn deel in. De status van Sevastopol en de Russische gemeenschap op de Krim was daarmee nog steeds niet opgelost. Pas in 1997 leek de situatie echt te stabiliseren. Rusland zou de basis in Sevastopol pachten tot 2017, met mogelijkheid op verlenging.

'Bevroren conflict'

Hoewel de situatie nog steeds redelijk stabiel is, is het onderliggende conflict rondom de Zwarte Zeevloot en zijn basis op de Krim nog steeds niet opgelost. Net als de situatie Transnestrië, Noord-Ossetië en Abchazie is de Krimkwestie na 1997 tot de zogenaamde “frozen conflicts” gaan behoren. Sinds de regering van Poetin is Rusland weer stabiel en breidt het via deze bevroren conflicten zijn invloed uit. Telkens als er sprake is van een wederopleving van het conflict, is Rusland de enige die de vrede kan garanderen en moet er steeds weer een beetje meer aan de Russische belangen worden toegegeven.

In Transnestrië, Abchazië en Zuid-Ossetië wordt sinds enige tijd gesproken van outsourcing. Hoewel regionale politici de officiële bestuursfuncties vervullen, maakt in de dagelijkse praktijk een klein legertje aan Russische zakenlieden en 'adviseurs' de dienst uit. Van soevereiniteit in zijn oorspronkelijke betekenis is geen sprake meer.

Momenteel wordt er ook in Oekraïense oppositionele kringen veel gesproken over dergelijke aanvallen op de soevereiniteit. De Zwarte Zeevloot en de basis nabij Sevastopol zijn in die gesprekken het voornaamste onderwerp. In februari 2010 won Janoekovitsj, die bekend staat als pro-Russisch, de verkiezingen. Twee maanden na zijn aantreden sloot hij het zogenaamde verdrag van Kharkiv met Rusland, waarin werd afgesproken dat in ruil voor korting op de gasleveringen de basis en vloot van Rusland tot tenminste 2042 op de Krim kunnen blijven.

De wildste geruchten gaan de ronde. Binnen het kader van het Amerikaanse forum 'Program on New Approaches to Research and Security in Eurasia' (PONARS) bericht Volodimir Doebovik van de Nationale Universiteit van Odessa eind 2010 dat de Krim te maken heeft met een serie van “agressieve pogingen tot bedrijfsovernames in strategische of lucratieve sectoren”, zoals de media of de financiële wereld. Is de verkiezingscampagne van Janoekovitsj misschien gesponsord door Gazprom? Feit is dat met het Verdrag van Kharkiv Ruslands grip op de Krim – en de rest van Oekraïne – flink is uitgebreid. En dat allemaal via de wegroestende Zwarte Zeevloot in dat legendarische Sevastopol.

Toch liggen de zaken niet zo simpel als het lijkt. Tijdens de onderhandelingen van Kharkiv is de voorgestelde fusie van Gazprom en NaftoGaz, de Oekraïense gasmaatschappij, van tafel verdwenen. Ook heeft Oekraïne het “South Stream project” in de Zwarte Zee bekritiseerd, de concurrent van Nabucco-pijpleidingen die door Europa gesponsord worden. Janoekovitsj kan het zich simpelweg niet veroorloven om achter Medvedev en Poetin aan te lopen, zelfs al zou hij het willen. “Janoekovitsj zit lijkt me tussen twee vuren”, vertelt historicus en Ruslandkundige Marc Jansen. “Het is niet in het belang van hem, noch van zijn bondgenoten de oligarchen, Oekraïne aan Rusland uit te leveren. Als dat gebeurt bezwijken de Oekraïense oligarchen onvermijdelijk onder de Russische druk. De oligarchen zien het lot van hun Russische collega’s niet bepaald als een lichtend voorbeeld en dus zal Janoekovitsj zwalken, tussen Scylla en Charybdis, dat vereist evenwichtskunst, en we moeten maar afwachten hoe goed hij daartoe in staat is.”

Toekomstvoorspellingen

Een oplossing voor het 'bevroren conflict' aan de noordelijke kusten van Europa’s grootste binnenzee lijkt dus voorlopig niet aan de orde. “Misschien is dat een goed teken,” stelt Doebovik cynisch vast, “want de betrekkingen kunnen alleen probleemloos zijn als Oekraïne volledig onder Russische heerschappij valt.”

De meeste Russische matrozen – naïef of niet – vertrouwen nog steeds vol op de terugkeer van vervlogen gouden jaren. Medvedev kondigde enige tijd geleden een ambitieus herbewapeningsprogramma af. De commandant van de Russische marine liet recentelijk weten dat er vijftien nieuwe schepen en duikboten voor de Zwarte Zee op de planning staan. Binnen het al genoemde Amerikaanse PONARS-forum wordt nagenoeg hetzelfde bericht naar buiten getreden: “De Russische marine bouwt aan tenminste drie of vier Krivak IV-klasse fregatten en drie verbeterde Kilo-klasse duikboten voor de Zwarte Zeevloot”. Is het dan waar? Is de Russische glorie op de onbevroren zeeën nog niet verloren?

Het lijkt niet erg waarschijnlijk. Dezelfde Amerikaanse studie meldt: “Als de Russische regering het programma volledig uitvoert, zal dat de eerste keer zijn.” Er is te weinig kennis aanwezig voor serieuze, state of the art herbewapening en bovendien verdwijnt in het huidige Rusland volgens schattingen ongeveer de helft van de uitgaven aan defensie in de zakken van corrupte ambtenaren en officieren. Maar Medvedevs’s hoge woorden zijn voldoende om het hardnekkig dromen van de Russische matrozen in leven te houden en, zo blijkt, hardnekkig dromen werpt in de Russische politiek toch ook zijn vruchten af.