Slum tours in India, tussen hulp en exploitatie

Voor reizigers van nu is het niet langer genoeg om de toeristische hotspots op te zoeken, naast een foto voor de Taj Mahal is er ook de behoefte om het ‘echte’ leven te ervaren. Slum tours, waarbij toeristen een krottenwijk bezoeken om het leven onder armoede te ervaren, zijn een nieuwe groeiende trend binnen de wereld van het toerisme. Toch roept deze vorm van toerisme ongemakkelijke vragen op.

In een van de met nauwe, met afval bezaaide stegen van de wijk Paharganj in New Delhi, India, is de eerste stop van de Salaam Baalak City tour te vinden: de recycle shop. De grond voor het winkeltje is bedolven met plastic flesjes en verschillende soorten verpakkingen, overdekt met dekzeil dat het afval op zijn plaats houdt. In dit armste gedeelte van de wijk is het een wirwar van activiteiten. In de smalle straatjes wemelt het van de straatverkopers, bedelaars en straatkinderen.

Te midden van al deze bedrijvigheid zit de eigenaar van de recycle shop achter zijn zware ijzeren weegschaal. Tijdens het wegen van het afval dat straatkinderen aan hem verkopen kijkt hij wantrouwig op naar de westerse toeristen. Deze man is een van de inwoners van Paharganj die niet zo blij is om ongevraagd tentoongesteld te worden tijdens een slum tour. Gedurende dit gedeelte van de tour mogen dan ook geen foto’s worden gemaakt.

De organisatie Salaam Baalak Trust is in 1988 opgericht met de opbrengst van de op straatkinderen gerichte film ‘Salaam Bombay!’. De NGO voorziet straatkinderen in Delhi en Mumbai in educatie, onderdak, gezondheidszorg en voorlichting over drugs, aids en tuberculose. Sinds 2007 organiseert de organisatie de Salaam Baalak City Walk een tour door het armste gedeelte van Paharganj en rondom het New Delhi station, ofwel de hangplekken van straatkinderen. Hoewel er meerdere tours in Paharganj zijn, richten deze zich op de geschiedenis van de buurt of op de marktkraampjes, alleen Salaam Baalak is gericht op de krottenwijk.

Toeristen worden tijdens de City Walk rondgeleid door een gids die zelf een voormalig straatkind is geweest. Meestal dan, tijdens de tour wordt het duidelijk dat niet deze gids zelf maar zijn broer voormalig straatkind is geweest. “Het leven in Bihar was hard. Mijn vader was boer en mijn vijf broers en ik hielpen op de boerderij. Het werk was zwaar en er was geen geld om ons naar school te sturen. Toen mijn broer elf was liep hij weg van huis. Hij droomde ervan om danser te worden in Bollywood en vertrok daarvoor naar New Delhi. Daar viel zijn droom in duigen. Hij kwam terecht in Paharganj en in plaats van dansen verzamelde hij afval om rond te kunnen komen. Hij wist een paar maanden zo te overleven en kwam toen een sociaal werker van Salaam Baalak tegen die hem redde van de straat.”

De gids Kailash dreunt de gruwelijke realiteit van het straatleven plichtmatig op. “Lang niet alle kinderen overleven het straatleven. Vooral meisjes, weggelopen om hun ouders de bruidsschat te besparen of om hun eigen kindhuwelijken te ontlopen, zijn kwetsbaar. De meeste vrouwelijke straatkinderen worden onmiddellijk opgepikt door pooiers en in bordelen aan het werk gezet.”

Kailash valt alleen uit zijn rol als gids wanneer hem persoonlijke vragen worden gesteld, bijvoorbeeld over zijn leven na het vertrek van zijn broer. “Mijn ouders waren er kapot van. Hij was de oudste en ze hadden geen idee waar hij heen was gegaan dus zoeken had geen zin. Mijn broer bleef ongeveer een jaar weg. Op een paar maanden op straat na verbleef hij al die tijd in het tehuis. Na dat jaar kwam hij terug. Voor mij. Mijn ouders waren extatisch. Niet alleen leefde hij nog maar hij kwam terug om mij een kans op een beter leven te bieden via de stichting. Zo ben ik hier als gids voor deze tour terecht gekomen”

Een vernedering en slecht voor de zaak

Salaam Baalak heeft Kailash behoedt voor een zwaar leven als boer in één van de armste gebieden van India. Hij heeft een goed leven als gids, een mogelijke keerzijde van de tours ziet hij niet. “Klachten? Nee. Alleen heel af en toe als iemand belt dat er te veel toeristen zijn waardoor de straten worden geblokkeerd. Waarom zou iemand klagen over de tours zelf? Aan onze blauwe shirts kunnen ze zien dat we van Salaam Baalak zijn. Ze weten toch dat we goed werk verrichten?”

Sommige inwoners van Paharganj zien dit anders. Voor de eigenaar van de recycle shop is de tour een pijnlijk herinnering aan het feit dat hij in armoede leeft. De eigenaar, een gezette man met een rood overhemd, een donkere baard en scherpe ogen, ervaart het als een vernedering. Hij is de drommen toeristen tijdens de tours meer dan zat. “Ik wil niet dat mensen foto’s van me maken. Hoe zou jij het vinden als ik constant een camera voor je neus hield? Iedere dag zijn jullie hier, de mensen op de tour. Elke dag om tien uur Salaam Baalak tijd, soms zelfs meerdere keren per dag. Ik weet hoe jullie naar me kijken. Hoe jullie me belachelijk maken en veroordelen. In jullie land is afval gewoon afval. Je verkoopt het niet, dus komen jullie hier om foto’s te nemen en mij en mijn bedrijf uit te lachen!”

De starende toeristen zijn niet het enige wat de eigenaar tegenstaat. Deze winkel voorziet de straatkinderen in hun levensonderhoud een direct contrast met de doelstellingen van Salaam Baalak die de kinderen van de straat wil halen. De eigenaar van de shop is niet blij met de aandacht die Salaam Baalak op hem vestigt. “Straatkinderen komen hier om het afval dat ze hebben verzameld te verkopen. Ik betaal ze eerlijk, van 50 tot 100 roepies (€ 0,64 – 1,28). Als ze drinken, aan de drugs zitten of films kijken met de opbrengst, het zal wel, dat zijn mijn zaken niet.” Hij kijkt strak voor zich uit, wachtend op een veroordeling. Zijn naam wil hij niet geven.

Wanneer gids Kailash later hoort over de klachten van deze man haalt hij zijn schouders op. “Af en toe komen wat klachten binnen meestal over te grote aantallen toeristen die voor opstoppingen zorgen.” Hij ziet het probleem er niet van in. Het enige wat de eigenaar van de recycle shop met zijn klachten bij Salaam Baalak voor elkaar heeft gekregen is dat er geen foto’s meer van hem mogen worden gemaakt. Hij is nog steeds onderdeel van de tour en wordt dagelijks door toeristen als curiositeit bekeken.