Geschiedenisles van iemand die erbij was

Niets brengt de geschiedenis zo tot leven als een ooggetuige die zijn verhaal doet. Landelijk Steunpunt Gastsprekers WOII tot Heden zorgt ervoor dat leerlingen op basisscholen en middelbare scholen deze verhalen te horen krijgen.

Gemma Groot Koerkamp is projectcoördinator bij het Landelijk Steunpunt Gastsprekers WOII tot Heden, een project van Herinneringscentrum Westerbork. In 2008 kwam ze via haar man bij de organisatie als projectcoördinator bij het project Oorlog Dichtbij Huis. Dit project zorgde ervoor dat verhalen van de oorlog dichterbij kinderen uit bepaalde buurten kwamen. “Om te kijken hoe de geschiedenis bij hen in de buurt om de hoek lag”, legt Gemma uit.

Na een propedeuse Nederlands is Gemma overgestapt naar een studie journalistiek en is ze gaan werken op de redactie van de omroep RTV Drenthe als producent en presentatrice. Maar er kriebelde een verlangen om met kinderen te werken. “Ik heb er na de middelbare school over nagedacht: wil ik iets met kinderen doen of de journalistiek in. Toen heb ik  de beslissing genomen om journalistiek te doen, omdat ik dacht dat met kinderen werken altijd wel zou kunnen via een andere weg.” Dat bleek dus waar te zijn. Na 13 jaar werken bij de Drentse omroep, is Gemma naar de Pabo gegaan om een verkorte studie te volgen. Daarna heeft ze zeven jaar als leerkracht gewerkt. Op de vraag of geschiedenis altijd al een interesse van Gemma is geweest, antwoord ze: “Nee niet zozeer, het is meer mijn interesse om verhalen te vertellen van mensen in het algemeen. Het is meer toeval dat dit op mijn pad is gekomen. En het interesseert me vooral hoe mensen omgaan met wat ze hebben meegemaakt in hun leven .”

Ooggetuigen

Landelijk Steunpunt Gastsprekers WOII tot Heden probeert ervoor te zorgen dat ooggetuigen van de oorlog hun verhaal zo veel en zo vaak mogelijk op scholen vertellen. De organisatie is dus een soort intermediair tussen het onderwijs en ooggetuigen. Zowel kinderen op de bassischool als leerlingen in het voortgezet onderwijs, kunnen een gastspreker verwelkomen in hun klas. Het Landelijk Steunpunt zorgt voor de organisatorische kant en voor de inhoudelijke kant van de gastlessen en het lesmateriaal. Er staan in totaal op dit moment 220 mensen in hun systeem als gastspreker, met allerlei verschillende achtergronden. Denk hierbij bijvoorbeeld aan ooggetuigen van concentratiekampen, het verzet, de hongerwinter en mensen die tijdens de oorlog geboren zijn, veteranen of kinderen van ‘politiek foute ouders’. “We merken dat leerlingen het heel indrukwekkend vinden om verhalen te horen van iemand die iets heeft meegemaakt en dat ze zelf kunnen vragen wat ze willen weten. En dat levert soms hele bijzondere ontmoetingen en gesprekken op.”

Gemma legt uit dat niet iedereen ervoor gemaakt is om zijn of haar verhaal te vertellen: “We hebben daar een aantal afspraken, spelregels, voor en dat is een heel proces.” Het is daarbij belangrijk dat een gastspreker een verteller is en over zijn ervaringen kan vertellen op een toegankelijke en verantwoorde manier voor de kinderen. “We willen niet dat kinderen teveel beladen worden met details die ze niet hoeven te weten. Daarom leiden wij onze gastsprekers op, wat misschien een beetje raar klinkt, maar het moet.” Gemma’s ervaring als leerkracht heeft invloed op haar huidige werk, omdat ze zich kan inleven in wat er gebeurt als een gastspreker de klas in komt en hoe daarop ingespeeld kan worden. Ook kan Gemma zich beter inleven in de nodige voorbereiding voor de ontvangst van iemand in de klas. Iets kleins, zoals een glaasje water op tafel zetten en leerlingen op de hoogte stellen van de basiskennis, zodat alles duidelijk is tijdens de gastles.

Meer inzicht

“Wij vinden het juist belangrijk dat met name kinderen, die aan het begin van hun leven staan, deze verhalen te horen krijgen ter aanvulling van hun geschiedenisles. Op deze manier krijgen ze meer inzicht in wat de feitelijke geschiedenis nou eigenlijk betekend heeft; door de persoonlijke verhalen eraan te kunnen koppelen.” Het belangrijkste doel van Landelijk Steunpunt Gastsprekers WOII tot Heden is de gastlessen verzorgen, maar het doel van de gastsprekers zelf, is een verhaal op zich. Gemma omschrijft dat de gastsprekers vooral willen vertellen wat hun ervaringen met hen hebben gedaan, om kinderen het inzicht te geven dat het altijd om mensen gaat. “Dat zo’n ervaring je vormt voor je hele leven en zelfs in je eigen kinderen voort kan leven. Dat het zulke belangrijke gebeurtenissen zijn geweest waar je soms geen grip op had, omdat je gedwongen bent om keuzes te maken of omdat er soms dingen met jou gebeurd zijn, waar je helemaal geen grip op had. Dit om kinderen het inzicht te geven dat er soms juist wél momenten zijn, waarop je een keuze hebt en dat je je daar bewust van moet zijn.”

Het toekomstperspectief van de organisatie ziet Gemma positief. Ze zijn veel bezig met de tweede generatie. Ze geeft toe dat de generatie ooggetuigen van de oorlog zelf aan het uitsterven is, maar er is een hele nieuwe generatie die zich aanmeldt om als gastspreker te vertellen over hun ervaringen om als kind geboren te zijn tijdens de oorlog of als kind van een overlevende over hun familiegeschiedenis. “Als je als kind tijdens de oorlog bent geboren en je bent in onderduik weggegeven als baby en je ouders komen na de oorlog niet meer terug, dan heb je al je nodige bagage en een verhaal om te vertellen, zonder fysieke herinneringen te hebben van de oorlog.”

Later vertelt Gemma dat ze bezig zijn verhalen te filmen om het op die manier duurzamer te maken, maar dat heeft volgens Gemma toch niet dezelfde impact als wanneer iemand persoonlijk voor de klas staat en er een gesprek op gang komt. Volgens Gemma kan de aandacht voor de verhalen van de Tweede Wereldoorlog altijd meer zijn. Ze is vaak met mensen aan het overleggen in het Herinneringscentrum en veel op pad. Er blijkt wel degelijk een groeiende belangstelling voor de Tweede Wereldoorlog. De aandacht voor geschiedenis tijdens de Pabo opleiding noemt ze echter bedroevend en de uren die eraan gespendeerd worden verwaarloosbaar. “Je zou graag willen zien dat vooral Pabo studenten of andere leraren in opleiding, leerkrachten van de toekomst, minimaal één keer naar het Herinneringscentrum zijn geweest om de geschiedenis tot zich te nemen en dat dus in de klas kunnen overbrengen. Daarnaast zie ik kinderen die nog nooit van kamp Westerbork hebben gehoord. Maar ja, scholen moeten zoveel.”

“Ik kan niet echt één verhaal uitkiezen dat mij het meeste is bijgebleven, omdat er zoveel verschillende verhalen zijn die stuk voor stuk indrukwekkend zijn.” Gemma vindt het vooral bijzonder dat de gastsprekers zich keer op keer zo kwetsbaar opstellen en dat je eventjes naar binnen mag kijken in hun leven en verhalen. Ze heeft wel een zwak voor de verhalen van kinderen die tijdens de oorlog leefden en daar levenslang door zijn getekend: “Die zijn toch zo dapper geweest.”