Koude dagen in Kars

In zijn veelbesproken roman ‘Sneeuw’ beschrijft de Turkse schrijver en Nobelprijswinnaar Orhan Pamuk drie donkere en besneeuwde dagen in het Turkse stadje Kars. In de roman vertelt Pamuk de gebeurtenissen die plaatsvinden wanneer Kars van de buitenwereld is afgesneden door een sneeuwstorm. Pamuk's beschrijving heeft Kars op de kaart gezet, zij het vooral als de meest vergeten stad van Turkije. Gelegen in de meest afgelegen uithoek van het land is het een stad die eerst vooral deprimeert, maar daarna een interessante geschiedenis toont.

In de rubriek Onderweg schrijven Bart Crezee en Laura van der Reijden over hun ervaringen. Laura van der Reijden trekt van noord naar zuid van Caïro naar Kaapstad door Afrika. En Bart Crezee trekt liftend van west naar oost langs de oude zijderoute van Istanboel naar Beijing.

Net als Ka, de protagonist uit Pamuk's verhaal, voel je je duidelijk de buitenstaander tijdens de busreis naar Kars toe. De enige andere buitenlander in een bus vol Turken is een man die, met zijn lange verschijning en korte, grijze haar, veel weg heeft van Michael Palin, de befaamde Britse komiek en reispresentator. Het blijkt echter Tonio te zijn, uit Canada. "Dit is werkelijk het land van modder en misère",  zegt hij in eloquent Engels wanneer de bus een stop maakt in het gehucht Digor. Regen komt onophoudelijk naar beneden en de straat begint langzaam vol te lopen met diepe, bruine plassen.

Wanneer de bus verder trekt, begint de klim omhoog, over de Kaukasische bergketen heen die Kars van de buitenwereld lijkt af te sluiten. Regen gaat over in sneeuw en in de verre weide omtrek is geen teken van leven te bekennen. Donkere basalt blokken geven het landschap een bar aangezicht. Bij aankomst in Kars heerst dezelfde grauwheid. Zoals Kars in het verhaal van Ka door de sneeuw volledig was geïsoleerd, lijkt het donkere wolkendek de stad nu opnieuw van de rest van de wereld af te sluiten.

's Middags toont de stad echter een beter aanzicht, wanneer de zon doorbreekt en de hooggelegen citadel-de beroemde Armeense kerk- en de oude stenen brug in een warme gloed zet. Lopend door de straten zijn het vooral de typisch Russische huizen die opvallen. Opgebouwd uit donkere basalt blokken zijn de neoklassieke gebouwen een herinnering aan de 40 jaar Russische overheersing tussen 1878 en 1918. In deze uithoek van Turkije is Rusland nooit ver weg, en ook nu nog vertonen de mensen eerder Slavische dan Turkse gelaatstrekken.

Die Russische invloed is goed merkbaar bij een bezoek aan Ani, de ruïnes van wat ooit een van de machtigste steden in de regio was. Iets ten oosten van Kars, tegen de grens met Armenië liggen de resten van deze stad. Liggend op de oude handelsroutes naar de Kaukasus en Perzië kwam deze stad in de 9e en 10e eeuw tot grote bloei. Met ruim 200.000 inwoners evenaarde het Constantinopel in grootheid en belangrijkheid. Wat vandaag de dag rest zijn de indrukwekkende stadsmuur, de Armeense kerk, en de oude moskee en kathedraal. Aardbevingen en het verwoestende werk van de beruchte krijgsheer Timoer Lenk, brachten in de 14e eeuw een abrupt einde aan Ani's glorie.

Aan de oostkant werd de stad beschermd door een diepe kloof in het landschap: een breuklijn in de Anatolische plaat waar de Akhuria rivier doorheen stroomt. Momenteel vormt deze breuk de grens met Armenië. De grens is al jaren gesloten. Officieel vanwege de onenigheid over de Armeense 'genocide', maar de werkelijke reden lijkt een andere. Jelal, een toergids, legt uit: "Armenië wordt de facto geregeerd door Rusland. Nationalisten in de Armeense politiek houden de grens dicht, zogenaamd omdat het land anders zijn 'onafhankelijkheid' kwijt raakt aan Turkije. In werkelijkheid zijn ze gebonden aan Russische politici, die de grens dicht willen houden om te verkomen dat gas uit de Kaspische Zee via Turkije naar Europa gaat. Nu beheert Rusland nog de gaskraan."

De breuklijn lijkt een letterlijke breuk tussen oost en west te vormen. De koude oorlog heeft hier een nieuwe, geopolitieke vorm aangenomen. NAVO-lid Turkije heeft een basis aan de ene kant, Russiche soldaten kijken toe vanuit wachttorens aan de andere kant van de rivier. Het geheel heeft iets surreëls: de ruïnes, de Russen over de grens, en dat alles omringt door de rotsen van de machtige Kaukasische bergen.

Als Nederlander is het maar lastig voor te stellen dat deze grimmige vlakte, dit stuk afgesloten bergland ver weg van de grote steden, de dagelijkse realiteit is voor jonge Turken die hier studeren en leven. Maar het is de realiteit voor Hayrettin en Cihan, studievrienden die samen een studentenflat delen. Het lijkt een typisch studentenoptrek: oud, koud en vies, met een grote vaat in een kleine keuken.

In de woonkamer wordt kale pasta en soep gedeeld met andere vrienden, allemaal studenten Engels. "Het onderwijs is heel slecht hier", zegt een van de jongens in gebrekkig Engels, "maar we hadden geen andere mogelijkheid." Ze komen uit het hele land, van Malatya tot Mersin, maar willen zo snel mogelijk weer weg. "Er is hier niks te doen, we vervelen ons dood." Het enige verzetje lijkt de wekelijkse voetbalwedstrijd te zijn. Uitgelaten zitten de jongens in de bus op weg naar het sportveld. Bij het warmlopen wasemt het kleine wolkjes uitgeademde damp in de koude avondlucht. Zo houden ze zich hier bezig, wachtend totdat net als voor Ka in Pamuk's roman, ieders wegen openen om deze plaats zo snel mogelijk weer te verlaten.