De VOC-mentaliteit in Japan

Een boek over de VOC met een bedachtzame, wat slome Zeeuw als hoofdpersoon. Het zou zomaar kunnen gaan over Jan Peter Balkenende, die in 2006 de VOC-mentaliteit probeerde te herintroduceren in Nederland. Gelukkig is dat niet het geval in de historische roman 'De niet verhoorde gebeden van Jacob de Zoet' van de veelvuldig bekroonde Amerikaanse auteur David Mitchell, uitgebracht in 2010.

Het verhaal rondom de klerk Jacob de Zoet speelt zich af in Japan anno 1799, waar hij verwikkeld raakt in politieke en romantische intriges. Deze intriges komen tergend langzaam op gang, maar na een pagina of honderd zijn de karakters tot leven gekomen en is het geen optie meer om het boek ongelezen weg te leggen.

Het epos – want zo mag je dit boek van ruim 600 pagina’s wel noemen – vertelt het verhaal van de degelijke en vrome Jacob de Zoet, die in 1799 afreist naar de verste handelspost van de VOC: het kunstmatige eiland Deshima, vlak voor de kust van Japan. Vanaf dat eiland drijven de Nederlanders handel met de Japanners. En hoewel de geschiedenisboeken ons decennia lang anders hebben doen geloven, hadden niet de Nederlanders, maar de Japanners het daar voor het zeggen. De Nederlanders mogen niet zomaar naar het vasteland en de Japanners doorzoeken elk nieuw schip dat afmeert om ‘verboden waar’ in beslag te nemen, zoals bijvoorbeeld bijbels en ander boeken met daarin geloofsovertuigingen die niet passen bij de Japanse traditie.

Mitchell heeft Jacob een duidelijk doel meegegeven: rijk worden. Als Jacob rijk terugkeert naar Nederland, mag hij trouwen met zijn grote liefde Anna. Maar het wordt hem niet makkelijk gemaakt. Al vanaf dag één maakt hij vijanden tijdens het uitvoeren van zijn werkzaamheden. Een belangrijk deel van dat werk is overigens het onderzoeken van fraudezaken in de VOC, dus die vijanden zijn niet geheel onverwacht. Maar hij maakt het zichzelf ook niet makkelijk: hij valt voor de charmes van de Japanse vroedvrouw Orito. Orito is op haar beurt ook verwikkeld in verschillende politieke problemen en dat maakt het moeilijk voor Jacob om contact met haar te zoeken.

De karakters in 'De niet verhoorde gebeden van Jacob de Zoet' staan als een huis. Waarschijnlijk heeft David Mitchell zijn eigen advies uit de online schrijfcursus van de BBC 'The Craft' ter harte genomen: schrijf korte autobiografieën van je hoofdpersonages. “Dat maakt ze van vlees en bloed; maakt duidelijk hoe ze over de gebeurtenissen denken en over hun medepersonages, hoe hun taalgebruik is en wanneer ze vloeken.” En inderdaad, dankzij dat gedegen grondwerk is het gedrag van de karakters consistent en dat zorgt er weer voor dat het verhaal gaat leven voor je ogen.

Ook de mate van vooronderzoek die Mitchell heeft uitgevoerd is indrukwekkend. De details die hij noemt over de handel met Japan, de bouw van de huizen, de mores van beide volken; het zorgt ervoor dat hij met dit boek de lat voor zichzelf weer een stukje hoger legt. En die lag al behoorlijk hoog. Mitchell is uitgeroepen tot één van de beste en meest veelbelovende 'Young British Novelists' en is winnaar van twee British Book Awards: de 'Literary Fiction Award' en de 'Richard & Judy Best Read of the Year'. Verder heeft Mitchell een waslijst aan nominaties gekregen, waaronder twee voor de Man Booker Prize for Fiction (voor DroomNummerNegen en Wolkenatlas).

Zoveel lof – dat maakt het bijna onmogelijk om nog kritiek te kunnen leveren op het boek. Toch is er wel iets. De moeizame start van het boek. Het verhaal lijkt een beetje op het karakter van Jacob de Zoet. Bedachtzaam rolt de verhaallijn zich uit over het Japanse landschap. Een pagina of wat minder in de inleiding zou de lezers sneller meenemen in de gebeurtenissen. Maar dat Mitchell met zijn volgende roman een wel heel hoog liggende lat te lijf moet gaan, dat is wel duidelijk.