Blik op de toekomst met Joyce Hes

Mijn lijf is mijn lijf niet meer

maar gezichtsscan, vingerafdrukken

bloed, dna

mijn lijf is mijn lijf niet meer

maar van hen die het staande houden,

betasten op zoek naar……….

mijn lijf is mijn lijf niet meer

maar pixels

in een camera

en ik opgesplitst

deel voor deel

data

zoek mijn lijf

dat schreeuwt om mij

Burgers zijn steeds minder eigen baas. Steeds vaker worden persoonlijke gegevens opgeslagen in centrale databases. De reden hiervan? Meer controle zou bijdragen aan de veiligheid. Maar hoe zit het met de persoonlijke vrijheid van burgers? Het gedicht hierboven gaat over het verlies van die persoonlijke vrijheid.

Het gedicht komt uit de dichtbundel Kwijt van Joyce Hes.  Joyce Hes is oorspronkelijk jurist van beroep. Een jaar geleden richtte zij het Platform Bescherming Burgerrechten op. Dit platform is een ontmoetingsplek voor burgerbewegingen die zich zorgen maken over de snel toenemende aantasting van persoonlijke vrijheid. Op dit moment zijn er verschillende organisaties die zich met privacy gerelateerde thema’s bezigheden, die deelnemen aan het Platform.

Een interview met Joyce Hes en haar analyse over de persoonlijke vrijheid van burgers (full-quote):

"Het Platform Bescherming Burgerrechten werd op 17 mei 2009 opgericht. Aanleiding hiervoor is dat belangrijke grondrechten zoals het recht op privacy de laatste decennia ernstig worden bedreigd. Hoewel de rechten van de burger op zeggenschap over eigen persoonsgegevens, lichaam, woning en persoonlijke communicatie zijn vastgelegd in de Grondwet en internationale verdragen, tasten wetten voor de veiligheid steeds meer bepaalde grondrechten aan. Een voorbeeld hiervan is de nieuwe Paspoortwet die op 15 september 2009 van kracht ging. Met deze wet komt er een centrale databank waar de vingerafdrukken van alle Nederlandse paspoorthouders worden opgeslagen.

“Burgers worden geacht persoonlijke gegevens steeds vaker uit handen te geven. Een ander voorbeeld hiervan is het geval van therapeuten. Mensen die bij de therapeut komen gaan ervan uit dat het om een vertrouwelijk gesprek gaat. Therapeuten zijn echter in het kader van financiële verantwoording verplicht om gegevens door te geven aan een centraal systeem. De overheid wil deze gegevens hebben om te kunnen controleren of de therapeut niet maar wat doet. Natuurlijk snap ik dat de overheid hier zicht op wil hebben, maar dat kan ook op andere manieren. Ik heb al heel lang geleden voorgesteld om in Nederland gebruik te maken van consumentenevaluaties.

Deze evaluaties zouden moeten worden afgenomen door een onafhankelijk onderzoeksinstituut. Je hoeft dan niet te vertellen wat er precies met je is, maar bijvoorbeeld hoe je de gesprekken en de behandeling met je therapeut ervaart. De privacy van de patiënt moet dan wel gegarandeerd worden. Consumentenevaluaties zouden best verplicht mogen worden gesteld, wat mij betreft.

"Ook bestaat het plan om het elektronische patiëntendossier te centraliseren. Wij hebben daar toen als Platform Bescherming Burgerrechten kritisch op gereageerd. Dit plan wordt dus nu ter discussie gesteld. Er is in Nederland een algemene tendens om alles te willen vastleggen en centraliseren. Men denkt dat dit leidt tot minder kosten en dat men zo fouten kan voorkomen. Het kan best zijn dat de gebeurtenissen van 11 september 2001 en de bijkomende angst voor terrorisme een extra impuls hebben gegeven aan de behoefte alles te willen controleren, maar toch was hier in de jaren tachtig ook al sprake van. In de jaren tachtig werd het verplicht gesteld om DNA af te nemen bij zware criminelen. Ik was toen bang dat het er uiteindelijk toe zou leiden dat iedereen verplicht zijn DNA moest afgeven. Het is soms heel vervelend om gelijk te krijgen, maar in dit geval lijkt het er wel op. Tegenwoordig wordt niet alleen maar het DNA van zware criminelen afgenomen, maar ook van mensen die in aanraking met justitie zijn gekomen vanwege kleine delicten. Er zijn op dit moment 30.000 jongeren die kleine delicten hebben gepleegd, van wie het DNA in een database is opgeslagen.

“Nederland begint steeds meer op een politiestaat te lijken. Het feit dat een willekeurige controleur zomaar iedere dag mijn huis kan binnenvallen om te controleren of ik wel recht heb op AOW, dat noem ik politiestaat of dictatuur. Je bent dan immers afhankelijk van vormen van controle die onvoldoende rechtsbasis hebben, willekeurig zijn en totaal niet worden gecontroleerd. Inmiddels ligt er al een wetsvoorstel klaar dat pleit voor deze willekeurige vorm van controle.

Ik ben net zestien dagen in Israel geweest en ben daar ook naar het bezette gebied gegaan. Ik heb toen wel eens gedacht dat als we in Nederland doorgaan met het op deze manier schenden van privacy, we net zo´n model krijgen als in Israel. Er is daar eigenlijk geen recht op privacy. Alles daar wordt gelegitimeerd met het argument van veiligheid, veiligheid als rechtvaardiging voor alles.

“Nederland loopt binnen Europa voorop als het gaat om dit soort privacyschendende maatregelen. Als gevolg van de nieuwe Paspoortwet, die op 15 september 2009 in werking is getreden, komt er een centrale databank met de vingerafdrukken van alle Nederlandse paspoorthouders. Er is toen gezegd dat dit van Europa moest, maar dat is niet waar. Brussel schreef slechts de verplichte vingerafdruk voor, de vingerafdrukkendatabase was een idee van de Nederlandse regering. In Nederland willen wij de dingen altijd goed regelen en goed op orde hebben. Op zich is daar niets mis mee. Misschien hebben we daaraan wel te danken dat we een van de welvarendste landen van de wereld zijn. Maar de valkuil is dat je te veel gaat regelen en alles onder controle wilt hebben.

"Nederland zou wat dat betreft een voorbeeld moeten nemen aan andere landen. Duitsland is een voorbeeld voor ons van hoe kritisch je kunt zijn ten opzichte van aantasting van de privacy. In ieder geval is er in Duitsland veel publieke discussie over dit onderwerp. Het feit dat we in Nederland alles willen vastleggen, heeft er ook voor gezorgd dat er in de Tweede Wereldoorlog zoveel Joden zijn weggevoerd. We weten dit en toch gaan we er gewoon mee door.

“Het is natuurlijk lastig om te beslissen waar de grens ligt. Laten we het voorbeeld van het kinddossier nemen. Het Elektronisch Kinddossier is een digitaal dossier waarin informatie over de gezondheid en ontwikkeling van alle kinderen in Nederland bewaard en beschikbaar gemaakt wordt. Dit dossier wordt gebruikt in de jeugdgezondheidszorg om gegevens van kinderen van 0 tot 18 bij te houden. Deze maatregel is onder anderen genomen met oog op het voorkomen van kindermishandeling. Aan de ene kant bestaat er een wet voor bescherming van het gezinsleven, maar anderzijds zijn er ook de rechten van het kind.

Het zijn allebei mensenrechten, maar ze zijn tegenstrijdig. Volgens het ene verdrag moet de overheid zich buiten de familiesfeer houden en kinderen dus ook niet bij hun ouders weghalen, maar volgens het verdrag voor de rechten van het kind moet de overheid er wel zorg voor dragen dat het goed gaat met kinderen en dat ze bijvoorbeeld niet mishandeld worden. Over dit soort zaken zou het publieke debat in Nederland moeten gaan. We zouden met zijn allen moeten gaan nadenken over waar die grenzen nu precies liggen.

"Helaas wordt hier in Nederland nauwelijks over gepraat. Platform Bescherming Burgerrechten wil de Nederlandse burgers bewust maken van deze problematiek. Het platform bestaat uit verschillende organisaties die ieder een eigen rol spelen bij de kwestie over privacybescherming. Al deze organisaties zijn bezig met het aan de kaak stellen van de problematiek rond het thema privacy. Zij doen dit bijvoorbeeld door brieven te sturen naar Kamerleden.

Ik heb het idee dat mensen zich steeds meer bewust gaan worden van wat de effecten van dit soort maatregelen op burgers zijn. Ook wordt er in de media steeds meer aandacht aan besteed. Om even een heel concreet voorbeeld te geven; ik denk dat de procedure tegen de nieuwe Paspoortwet niet was gestart zonder Platform Bescherming Burgerrechten. Dankzij deze procedure wordt die wet nu ter discussie gesteld.

“Als gevolg van onduidelijke structuren in wetgeving en organisatie weet de burger soms niet meer waar hij of zij aan toe is. Burgers weten vaak helemaal niet waar gegevens terechtkomen en waar die gegevens voor gebruikt worden. Het kan best zijn dat het dan een keer helemaal misgaat. Gevallen van identiteitsfraude nemen al enorm toe. De overheid is bewust onveilige situaties voor burgers aan het creëren. In eerste instantie zijn wij al niet voor het centraliseren van gegevens, maar als je dat dan toch doet, dienen burgers voorgelicht te worden over waar die gegevens terechtkomen en waar ze voor gebruikt gaan worden. In feite pleiten wij dus voor verantwoordingsplicht van de overheid.”