Van militaire bestemming tot helikopterbasis

De vliegbasis Gilze-Rijen heeft vorige maand het honderdjarig bestaan gevierd. Deze basis is het eerste vliegveld van Nederland en kent een sterke historie. In WOI en WOII heeft Gilze-Rijen belangrijke rollen gespeeld. Vandaag de dag heeft de basis een prominente functie in de Nederlandse luchtmacht.

Tegenwoordig wordt de vliegbasis gebruikt als helikopterbasis. Sinds 4 juli 2008 zijn de helikopters gestationeerd van het Defensie Helikopter Commando (DHC). Het onderhoud van de helikopters vindt ook plaats in Gilze-Rijen. Het DHC wordt, gevormd met Marine Vliegkamp De Kooy in Den Helder en Militair Luchtvaart Terrein in Deelen in Gelderland. In totaal werken er zo’n 2.200 mensen, waarvan ongeveer 1.700 in Gilze-Rijen.

Het DHC levert een bijdrage aan operaties van onder anderen de Luchtmobiele Brigade, het Korps Mariniers en de Brigade Speciale Beveiligingsopdrachten. Daarnaast speelt het DHC een rol in uitzendgebieden waar de VN en de NAVO actief zijn. In Gilze-Rijen is ook het Vliegveiligheid Oefen en Test Centrum (VOTC) gevestigd. Dit centrum is het kleinste zelfstandige onderdeel van de Koninklijke Luchtmacht. Het VOTC ontwikkelt trainingen en onderzoekt, test en evalueert overlevingsuitrustingen.

In januari 2009 werd de vliegbasis Soesterberg gesloten. Vier ondersteunende squadrons uit Soesterberg zijn nu in Gilze-Rijen gestationeerd. Zo is aan 299 Squadron een nieuwe functie toegekend. Dit squadron verzorgt opleidingen voor de basis. Hierbij valt te denken aan rijopleidingen, de jaarlijkse opfriscursus en een opleiding tot helikoptermonteur. Het 930 Squadron is verantwoordelijk voor het onderhoud van onder andere de helikopters. De organisatie van bewaking, brandweer en veiligheid is onder de hoede van 931 Squadron. En het logistieke squadron heet 932.

Op de vliegbasis bevindt zich, naast het DHC en het VOTC, de Explosieven Opruimingsdienst. Alle opslag, onderhoud, inspectie van munitie en opsporing en demontage van bommen wordt gedaan door deze eenheid. Met veelzijdige functies en uiteenlopende taken is de vliegbasis Gilze-Rijen de belangrijkste vestiging en het coördinatiepunt van het Nederlandse militaire helikopterwezen.

100 jaar luchtvaart

Vorig jaar is het honderdjarig bestaan uitgebreid gevierd om verschillende redenen. Het was een eeuw geleden dat voor het eerst een gemotoriseerd vliegtuig door het Nederlands luchtruim vloog. Daarnaast bestond KLM negentig jaar. Logischerwijs besteedde de Stichting 100 jaar Luchtvaart Nederland hier aandacht aan en zijn er talloze evenementen gepland.

Hoogtepunt van de festiviteiten was de demonstratievlucht met de replica van het vliegtuig dat in 1909 voor het eerst opsteeg: de Wright Flyer. Op 19 juni 2009 mag Amanda Wright Lane van de Commandant Luchtstrijdkrachten een hoge onderscheiding ontvangen voor de bijdrage die haar achterachterneven Wilbur en Orville Wright aan de militaire luchtvaart hebben geleverd. De DHC ondersteunt de stichting tijdens de festiviteiten met personeel en materiaal.

Tijdens de festiviteiten zijn ook de plannen voor de Luchtmacht bekend gemaakt. Op 17 juli 2009 wordt het Congres ‘Duurzame Toekomst voor de General Aviation’ georganiseerd. Hier wordt gesproken over een gezamenlijke agenda voor betere communicatie naar regionale en centrale overheidsinstanties. Traditiegewijs organiseert de Koninklijke Luchtmacht om de drie jaar een open dag. Door bezuinigingen en reorganisaties heeft er sinds 2005 geen open dag meer plaatsgevonden. Maar de volgende open dag is gepland in 2010.

Van oorlog tot oorlog

In 1909 bestaat de suikerfabriek Van Breda, Dolk en Van Voss uit Etten-Leur 40 jaar. Om dat te vieren, bedenkt de directeur een ludiek plan. Hij wil voor het eerst in Nederland een vliegtuig laten opstijgen. Op 27 juni 1909 stijgt de Fransman Graaf De Lambert op vanaf de Klappenbergse Heide. De vlucht van deze Wright Flyer zorgt voor een impuls in de Nederlandse vliegwereld. De Eerste Nederlansche Vliegvereeniging wordt op 11 maart 1910 opgericht.

Met de oprichting van deze vereniging vindt de vliegbasis Gilze-Rijen haar oorsprong. In 1913 krijgt Gilze Rijen een civiele en een militaire functie toegekend. Dit ontwikkelt zich door gedurende de Eerste Wereldoorlog. Tijdens deze oorlog besluit de Nederlandsche Vliegvereeniging de locatie als patrouille langs de Belgische grens te gebruiken.

Aan de vooravond van WOII speelt Gilze-Rijen een sterke militaire rol. De basis wordt door het leger onbruikbaar gemaakt. Zo kunnen de Duitsers er niet landen. Dit wordt niet volgehouden. Tijdens de oorlog wordt onder Duitse hoede de vliegbasis omgebouwd tot één van de grootste van Europa.

Na de Tweede Wereldoorlog wordt van Gilze-Rijen een opleidingsbasis gemaakt. In 1946 start het toenmalige Commando Luchtvaart Opleidingen een opleiding voor vliegers en verkeersleiders. Vijftien jaar later stopt deze opleiding. De basis wordt gebruikt als reserveveld voor het Commando Tactische Luchtstrijdkrachten en het Depot Vliegtuig Materieel (DVM).

In 1966 worden de Explosieven Opruimingsdienst en de Luchtmacht Officiers en Kader School gevestigd in Gilze-Rijen. Het Luchtmacht Selectie Orgaan wordt opgericht. Zij keuren en selecteren het luchtmachtpersoneel. De opleidingsfunctie van Gilze-Rijen groeit met de Voortgezette Instructie en Militaire Opleidingen School. Eind jaren zestig start de Eerste Vlieger Opleiding en de opleiding voor lichte vliegtuigen  op de Brabantse basis.

In 1972 gaat de vliegopleiding weg uit Gilze-Rijen en vestigt een nieuw squadron zich. Met de komst van deze nieuwe eenheid, wordt een vliegbaan aangelegd en een verkeerstoren gebouwd. Tien jaar later gaat vliegbasis Eindhoven op papier samen met Gilze-Rijen.  Door bezuinigingen wordt ook het 314 squadron verplaatst. Dit squadron vliegt met NF5 – vliegtuigen en later met F16's.

Door nieuwe bezuinigingen vindt er in de jaren negentig voor de derde keer een grote reorganisatie plaats. De fusie met Eindhoven wordt opgeheven en LOKS en DVM verhuizen naar Woensdrecht. Ook het 314 squadron wordt verplaatst. De nieuwe rol van de basis start in 1995. De Tactische Helikopter Groep Koninklijke Luchtmacht wordt in Gilze-Rijen geplaatst.

De vliegbasis in het kleine Brabantse dorp kent een kleurrijke militaire historie van meer dan 100 jaar. De veelzijdige en uiteenlopende functies van de basis duiden op een vruchtbare toekomst in neerlands militaire wezen.