Liever een brief dan een e-mail

Nadenken over de balans tussen mens, milieu en economie, daar is tegenwoordig veel ruimte voor. De financiële crisis geeft extra aanleiding om de levensstijl van de Westerse mens onder de loep te nemen. Het overmatige consumptiegedrag en gigantische afvalbergen hebben bijgedragen aan de ineenstorting van de wereldeconomie. Een periode van bezinning en heroriëntatie lijkt een vereiste om de wereldbalans weer op zijn pootjes te krijgen.

In Nederland is woensdag 9-9-9 uitgeroepen tot Dag van de Duurzaamheid, een initiatief van Urgenda, een organisatie voor innovatie en duurzaamheid. Op deze dag worden overal in het land activiteiten georganiseerd die laten zien wat er gebeurt op het gebied van duurzaamheid; gemeentes en bedrijven die zich op innovatieve manier bezighouden met duurzaamheid worden geëerd, er vindt een spaarlampenwisselrace plaats en mensen kunnen deelnemen aan een duurzame kroegavond. De grote thema's van dit moment, zoals klimaatverandering, energie, mobiliteit en vergrijzing zullen op deze dag aan orde komen.

De laatste jaren groeit de bewustwording enorm. De interesse in ‘groene' activiteiten neemt toe en de afvalbergen groeien minder snel dan voorheen. In juni zijn bijvoorbeeld de voorlopige cijfers van huishoudelijk afval bekend gemaakt door het CBS: In 2008 is 563 kg per persoon afval ingezameld in de Nederlandse gemeenten. Ter vergelijking, in 2007 werd er 569 kg afval per persoon ingezameld. En hoewel er de afgelopen tien jaar  meerdere fluctuaties zijn waargenomen in de hoeveelheid afvalkilo's – in 2003 werd er bijvoorbeeld slechts 549 kg pp ingezameld, tegen 562 om 2002 – is het een positief signaal dat 2008 weer op het afval niveau van 6 jaar geleden zit (bron Statline).

Recycling van dit afval draagt bij aan een duurzamere omgeving. Het produceren van producten wereldwijd heeft tenslotte grote invloed op het energieverbruik, de aanlevering van grondstoffen en de groeiende hoeveelheden afval. De Westerse mens is zich daar terdege van bewust; al sinds de laatste decennia van de vorige eeuw worden er op grotere schaal producten ontwikkeld met gerecyclede materialen.

Er wordt steeds meer geïnvesteerd in systemen om verspilling van grondstoffen te voorkomen. En dat doen allang niet meer alleen de kleine bedrijfjes die graag groen bezig zijn. Sportschoenenproducent Nike heeft bijvoorbeeld een ‘Considered Boot' ontwikkeld, waarbij de zool niet gelijmd hoefde te worden. En verffabrikant Flexa investeerde in een verfemmer waarbij de deksel ook kan functioneren als verfbakje.

Duurzame producten kom je dus tegen op alle terreinen. De laatste jaren is er daarnaast een ontwikkeling gaande op het gebied van duurzaamheid bij de positie van de consument. Niet alleen recycling en groene ontwikkelsystemen zijn van belang, ook de band tussen consument en product heeft een essentiële invloed op de balans tussen mens, milieu en economie. Door de wegwerp-consumptiemaatschappij is de kans dat er een relatie ontstaat tussen mens en product heel klein. De intimiteit van producten is weg. Mensen vervangen apparaten met groot gemak voor de nieuwste versies op de markt. Niet alleen de oudere apparaten die niet meer functioneren worden ingewisseld, maar veel apparaten in goede staat worden vervangen omdat de nieuwere versie er mooier uitziet, of gewoon omdat mensen zin hebben om iets nieuws te kopen.

Dit consumptiegedrag is nog lang niet veranderd. Het is zelfs een trend om te zeggen dat ‘je niet materialistisch bent', een uitspraak die past in een maatschappij waarbij het hechtingsproces tussen product en koper een verwaarloosbare invloed heeft. Hoe meer en sneller de vernieuwing van de producten, hoe liever mensen naar de winkels gaan om de nieuwe producten kopen.

De massaproductie heeft op deze manier de symbolische waarde van aankopen ernstig gereduceerd. En die waarde dient juist verhoogd te worden om te voorkomen dat oude producten zo makkelijk worden weggegooid. Van belang is daarom dat de focus in de industrieën verlegd wordt van consumptie naar relatie. Jonathan Chapman heeft in het wetenschappelijke magazine NewScientist uiteengezet hoe een betere emotionele band tussen product en koper kan bijdragen aan verkleining van de afvalbergen.

Vanuit de gedachte ‘the material you possess, signifies the destiny you chase' stelt hij dat: Bezittingen de elementen zijn die onze identiteit kleur geven. Producten zijn niet simpelweg gebruiksvoorwerpen, maar geven juist vorm aan een persoonlijkheid. Door een aankoop te zien als een verlengde van de eigen identiteit, is te voorkomen dat ze worden gedegradeerd tot wegwerpartikel. Chapman geeft niet letterlijk aan hoe zo'n relatie tussen koper en product dan tot stand komt, maar van belang is in ieder geval dat bij het maken van een product behalve de duurzaamheidsfactor ook de mogelijkheid van interactie met het product een grote rol speelt.

Niet alleen het hergebruiken van materialen en het optimaliseren van productieprocessen is dus relevant. Ook het ontwerp en gebruiksplezier van producten zijn belangrijke onderwerpen. Het engagement van de kopers dient namelijk door de producten vergroot te worden. Een hogere betrokkenheid, in navolging van de Chapman-theorie, staat bijna automatisch garant voor een lagere weggooi-frequentie. Gebruiksplezier is daarbij niet hetzelfde als gebruiksgemak. Een brief is onhandiger dan een e-mail, zowel om te versturen als om te bewaren. Maar waarschijnljik bewaar je ‘m met meer plezier. Papiervellen vol handgeschreven zinnen, hoe onleesbaar ook, zorgen vaak voor een grotere glimlach dan een e-mail, ook al komen ze van dezelfde afzender en hebben ze dezelfde inhoud.

Zoals een handgeschreven brief zorgt voor een blij gevoel bij de lezer, zo zouden meer producten kunnen zorgen voor een bepaalde emotie bij de kopers. De kern van recyclen is dan ook om uit te vinden hoe producten gebruikt kunnen worden, en niet in hoe producten hergebruikt kunnen worden.